Nga Kushtim Bekteshi
Nga formulat për një shtet ideal të cilat i shtjellon Branko Merxhani, dy nga këto e përbëjnë thelbin e këtyre reformave.
Në vazhdën e problemeve në atë kohë për Shqipërinë, Merxhani është i mendimit se reforma pedagogjike do kishte rol kyç në formimin kulturor e qytetërues të shoqërisë. Si një realist që ishte, ai vë në pah se situata e atëhershme e shoqërisë shqiptare ishte krijuar nga shumë arsye, e sidomos arsyeja historiko-politike dhe shoqërore-psikologjike. Kritika më e madhe vjen pikërisht nga këto arsye ku si pasojë edhe aq vite pas pavarësisë së Shqipërisë, populli ende jetojnë si: katundarë, bujq, zanatcinj, ashtu si shumë dekada më parë. Ngase si shoqëri kanë munguar shkollat për një kohë të gjatë e poashtu një edukatë e mirëfilltë, nga këtu rrjedh një lloj kryengritje e autorit për të reformuar intitucionet arsimore në tërësi. Ku sipas tij do duhet të përgatiten brezat e ardhshëm me më shumë edukatë, edukatë kjo që do vijë si rezultat i mësimdhënësve të cilët së pari do edukonin rininë, pastaj do plasonin dijen tek ata. Si shoqëri ai përshkruan që mungon ambicia dhe dëshira për një shkollim më kualitativ për brezat e rinjë. Siç shihet në përgjithësi si shoqëri ky përkushtim për të ardhmen na ka munguar gjithëmonë e vazhdon edhe sot. Autori si pikë kyçe sheh arritjen e një plani arsimor për të ardhmen, një sistem reformues nga ku do rridhte së pari edukata e brendshme, e pastaj të mësuarit, duke konkluduar se vetëm përmes kësaj forme do arrihej qytetërimi. Nëse nuk arrihej një edukatë të brendshme shpirtërore dhe ideoligjike, atëhere nuk do arrihej një “kulturë”, duke menduar këtu për të arritur një vlerë shoqërore të shëndosh. Nga këto premisa vjen idea e shkollës neo-shqiptare, ku do duhej të realizohej një studim i jetës shpirtërore të “djemëve tanë” siç pohon autori, të bëhej studimi metodologjik i bazave intelektuale të pedagogëve, të gjenin mësues të zot të cilët do shpërndanin edhe edukatë edhe mësim. Përpjekjen për një realitet të ri autori e sheh pikërisht në edukatën dhe arsimimin e të rinjëve, duke bërë një krahasim me vendet e tjera të rajonit po edhe më gjerë të cilat kishin arritur një zhvillim shumë më të hovshëm se sa të shoqërisë sonë.
Rëndësia e kësaj shkolle është pikërisht arritja e një shoqërie të edukuar, të arsimuar, e cila deri atëherë kishte munguar. Duke menduar gjithmonë që të bëhej një plan arsimor, një reformë e institucioneve arsimore, autori vë në pah mungesën e jetës intelektualëve në shoqërinë shqiptare, duke bërë një lloj kryengritje për këto lloj shkolla të reja në vend. Ai është i mendimit se këto shkolla do duhej pikë së pari të studiojnë jetën psikologjike të të rinjëve. Poashtu ai është i mendimit se edhe mësimëdhënësit do duhet të jenë më të përgatitur nga ana psikologjike, për të dhënë shumicës një edukatë, kulturë, etj. Ai thekson se kjo mënyrë e përhapjes së edukatës do duhet nisur pikërisht nga individi pastaj më gjerë. Vlerat edukative të një populli, shkalla e qytetërimit e një turme shoqërore të organizuar, janë pikërisht vepra të krijuara nga struktura shoqërore, duke menduar gjithmonë këtu të arrihej një kulturë kombëtare. Kur themi një kulturë kombëtare, nisemi nga dashuria për Atdheun, ku autori thotë se edukimi i njeriut, na ndihmon në forcimin e kësaj dashurie, në të kundërtën, do shkatërroheshin karakteret e të rinjëve, do dobësohej kjo dashuri ndaj atdheut.
Shkolla neo-shqiptare ishte si synim që përmes saj të edukohej shoqëria, duke menduar këtu që ideja për shoqërinë ka munguar. Theksojmë se shoqëria është çdo gjë, kështu që individi duhet të mundohet me tërë qenien e tij për të mirën e gjithë shoqërisë. Autori përshkruan që në gjithë Europën nuk ka një vend tjetër ku mentaliteti shoqëror dhe ideologjia kombëtare janë aq të dobëta sa në Shqipëri. Duke vënë theks të veçantë për të krijuar bazat për një shoqëri të re. Kur themi shoqëri të re do të thotë për një riorganizim shoqëror, duke filluar organizimi i brendshëm i shkollave. Një lidhje shoqërore mes nxënësve dhe mësuesve ishte pikë kyçe e kësaj shkolle. Poashtu mësuesit të duan punën e tyre, dhe në fokus të kenë gjithëmonë zhvillimin e edukatës së nxënësve.
