Nga Arët Zaimi
GWF Hegel parashtronte (te Ligjëratat mbi Estetikën) një konceptim të tragjedisë si konflikt jo mes të drejtës dhe të padrejtës (të gabuarës, të rremes), por si përplasje mes dy të drejtave.
Vuajtjet e heroit (heroinës) janë mjeti me të cilin sintetizohen dy qëndrime morale të përkundërta, e kësisoj edhe mjet për avancimin dialektik të historisë, sipas teorisë së tij të shumëpërfolur.
Antigona e Sofokliut merret si rast i tillë. Tragjedia e Antigonës është fundi i saj, e vendosur mes zgjidhjes radikale. Nga njëra anë atdheu (ligji, shteti e institucioni) ia ka shpallur njërin vëlla tradhtar dhe ia ka ndaluar varrimin e tij (meqë ai i priu një ushtrie pushtuese kundër vëllait tjetër) – nga ana tjetër zemra (dashuria, personalja e familjarja) i thotë se vëllain fatkeq nuk mund ta lërë të pavarrosur në fushat e mbeturinave jashtë mureve të qytetit. Antigona ndjek zemrën dhe dënohet nga ligji, por edhe po të ndiqte ligjin do dënohej nga zemra (a nga hyjnorja që qeveris shpirtrat sipas konceptimit të lashtë).
Por tragjedia shekspiriane, edhe sipas vetë Hegelit, nuk e ndjek formulën e tij. Psh. në rastin e Koriolanit, heroi është një gjeneral i pamposhtur, ndoshta i pamposhtshëm, i cili për krenari e egocentrizëm vendos ta braktisë shërbimin ndaj atdheut dhe t’i vetëofrohet armikut kryesor duke lidhur besë me të. Deri këtu është thjesht një histori banale karrierizmi e ambiciesh të pakufizuara. Por, kur i afrohet mureve të atdheut për të sulmuar, e ëma dhe e shoqja i përgjërohen për të mos e bërë këtë krim madhor. Kësisoj tragjedia e Koriolanit nuk është konflikt mes dy të drejtash, por mes dy padrejtësive. Njëra rrugë e Koriolanit është t’i prijë pushtimit të atdheut të vet, rruga tjetër të tradhtojë besën e lidhur me armikun dhe ushtrinë që aktualisht po drejton. Pra një konflikt mes dy tradhtive. Koriolani zgjedh të dytën, megjithatë vdes si tradhtar.
Ka dhe një dallim tjetër mes Antigonës dhe Koriolanit. E para gjendet e hedhur në vorbullën tragjike pa fajin e saj. Ndërsa i dyti përfundon në udhëkryqin ku çdo rrugë është gabim, krejt si pasojë e veprimeve të veta. Ndaj është i vetmi ndër heronjtë tragjikë të Shekspirit që kur i vjen rendi të vdesë dorëzohet pa luftuar e pa vënë dorë në brez, edhe pse portretizohet si luftëtar ndër më të fortët.
Nëse vuajtja e heroit sipas formulës sofokliane (konflikti mes dy të drejtave) çon përpara historinë, kjo vuajtje shekspiriane (konflikt mes dy të padrejtave) a mos vallë rrezikon kthimin pas në histori?
