Shkruan: Prof. Dr. Metin Izeti
Nata e Kadrit, e përjetuar në heshtjen e kozmosit dhe e shpallur në lehtësinë e shpirtit të mësuesit të fundit, nuk është një ngjarje kalendarike ose një simbol i zbrazët fetar. Ajo është një portë ontologjike, një çarje në pëlhurën e dukshme të kohës dhe hapësirës, përmes së cilës thelbi i pafund i Realitetit Absolut depërton në mundësinë e kufizuar të ekzistencës sonë. Ky moment nuk është një moment i thyerjes së ligjeve natyrore, por pikërisht zbërthimi i tyre më i thellë, ku ligji i shkakut dhe i pasojës tërhiqet në prehër përpara pranisë së Shkakut të Shkaqeve, dhe koha lineare, ai shkop i heshtur i vdekjes, përkëdhel dhe përmbahet në një pikë të vetme plotësie. Në këtë pikë, e kaluara dhe e ardhmja, e mundshmia dhe aktualiteti, frymëzimi hyjnor dhe marrja njerëzore, bien në një unifikim kaq të përsosur sa që ajo që mbetet në fund nuk është diçka e re, por vetë zbulesa e qeniësisë së përjetshme, e mbështjellë në kohë për t’u zbuluar një fenomen absolut në një natë të vetme.
Nga këndvështrimi ontologjik, pra i shkencës së qenies, Nata e Kadrit paraqet një revolucion përmbajtësor në strukturën e realitetit. Ajo nuk është një “ndodhi” brenda kohës, por një futje e kohës brenda një Ngjarjeje të përjetshme. Kur Kurani deklaron se është “më e mirë se një mijë muaj”, ai nuk ofron një llogaritje aritmetike, por shpalos një parim ontologjik themelor: cilësia mund të tejkalojë sasinë, dhe intensiteti i pranisë mund të ngjesh një pafundësi brenda një çasti. Koha njerëzore, me ritmin e saj të pakënaqur të rrjedhjes, është një pasqyrim i dobët i një kohësie tjetër, një kohësie thelbësore ku momenti është i plotë dhe i mjaftueshëm në vetvete. Në këtë natë, kontinenti i fshehtë i Dunja-së së përhershme depërton në arkipelagin tonë të kalueshëm. Zbritja e engjëjve dhe e shpirtit (Xhebrailit) “për çdo çështje” nuk është vetëm një vizitë turistike nga një sferë tjetër, është një trashëgim i dukshëm i ndërlikimeve të së ardhmes, një shënjestrim i fijeve të fatit brenda peizazhit të lirisë njerëzore, një konstatim se urdhri i lartë i qenies është i ndërlidhur thellë dhe plotësisht me rrjedhën e poshtme të historisë. Prandaj, ontologjia e kësaj nate është një ontologji e përqasjes, e depërtimit, e komunikimit të përhershëm midis burimit dhe manifestimit, midis hakikatit (të vërtetës së lartë) dhe halk-it (krijimit).
Kjo çon në fushat e pabesueshme të gnoseologjisë dhe epistemologjisë, pra në studimin e natyrës, burimeve dhe kufijve të njohjes. Nata e Kadrit paraqet një paradigmë krejtësisht të ndryshme të dijes nga ajo empirike, racionale apo edhe intuitive në kuptimin e zakonshëm filozofik. Këtu, dija nuk merret, por jepet, nuk ndërtohet ngadalë nga përpjekja njerëzore, por zbret si një mëshirë e papritur dhe plotësuese. Ilm ledunni (dija e dhënë drejtpërdrejt nga burimi hyjnor) manifestohet në formën e saj më të përsosur: Fjala e Perëndisë, del si e papërfshirë në gjuhën njerëzore, por e papërdëllitur në thelbin e saj hyjnor. Këtu, subjekti dhe objekti i njohjes bien në një marrëdhënie të re: njeriu është marrësi, jo gjetësi. Ai është tokë pjellore, jo eksplorues. Dhe ky akt marrjeje nuk është pasiv, por kërkon një gatishmëri ekstreme të shpirtit, një pastërti të zemrës dhe një hapje totale që mund të përshkruhet si një “vdekje para vdekjes”. Epistemologjia e Natës së Kadrit është një epistemologji e zbulesës (vahj), e ndryshme nga logjika e Aristotelit, induksioni i Baconit, ose fenomenologjia e Husserlit. Ajo bazohet në premisën se Dielli i Vetëdijes Absolute nuk mund të kapet plotësisht nga kandilat e kufizuar të arsyes njerëzore, por ai mund të dërgojë një rreze të vetëdijshme, një Fjalë, si çelës që të kuptohet ku arsyeja vetëm mund të depërtojë. Prandaj, Kurani si tekst, i zbritur në atë natë, bëhet dëshmi e pandërprerë e kësaj mënyre të njohjes. Ai është epistemologji e ngjeshur në letër dhe shkronjë, një kalim i vazhdueshëm midis dijes së dhënë dhe arsyes njerëzore që kërkon ta kuptojë atë.
Thellësia filozofike e kësaj nate shtrihet edhe më tej, duke prekur çështjet më thelbësore të qëllimit ekzistencial, lirisë dhe fatit. Natë e paqes dhe shpëtimit, ajo është një demonstratë e qetë se, në thelb, realiteti nuk është kaotik apo indiferent. Ai është i urdhëruar nga një Inteligjencë dhe Njëshmëri plotëmëshirëse, e cila, edhe pse e padukshme, komunikon në mënyra të dukshme. Zbritja e engjëjve me “çdo çështje” tregon një përgjegjësi kozmike, një përkujdesje hyjnore që përfshin edhe detajet më të vogla. Kjo nuk e zhduk lirinë njerëzore, por e vendos atë brenda një kornize kuptimplote. Fati shkruhet, por shkruhet duke marrë parasysh zgjedhjet. Filozofikisht, Nata e Kadridit balancon në mënyrë elegante midis determinizmit dhe lirisë, midis urdhërit hyjnor dhe përgjegjësisë njerëzore. Ajo është një kujtesë vjetore, e ngjitur në trupin e kohës, se ekzistenca njerëzore nuk është një rastësi e errët në një univers të ftohtë, por është pjesë e një narracioni të madh, të dedikuar dhe të drejtuar nga Dashuria dhe Urtësia Absolute. Agimi që e përfundon këtë natë nuk është fundi i një nate të shenjtë, por simboli i një zbardhjeje, i një ndriçimi të brendshëm që mund të mbetet në zemër, duke e transformuar “ një mijë muaj”in e zakonshëm në një pasqyrim të vazhdueshëm të atij çasti të përjetshëm.
Në fund, mund të thuhet se Nata e Kadrit është, në një farë kuptimi, qendra e padukshme e rrotullimit të botës. Ajo ështe një mikrokosmos i përjetshmërisë brenda makrokosmit të kohës, një pikë e palëvizshme e Arkimedit, nga e cila mund të lëvizet e tërë struktura e ekzistencës shpirtërore. Thellësia e saj letrare dhe estetike nuk qëndron vetëm në bukurinë poetike të fjalëve të Sures, por në mënyrën se si këto fjalë të thjeshta hapin panorama të pafundme mendimesh. Ato janë si një vrimë e gjilpërës, nëpër të cilën shihet drita verbuese e diellit. Çdo fjali është një univers: “Ne e zbritëm atë…” – këtu fshihet e gjithë dinamika e dhurimit hyjnor; “…në natën e Kadrit” – këtu fshihet misteri i kohës së zgjedhur; “Është më e mirë se një mijë muaj” – këtu fshihet parimi i cilësisë kundrejt sasisë; “Engjëjt dhe shpirti zbresin…” – këtu fshihet drama e kozmosit në komunikim; “Ajo është shpëtim e paqe…” – këtu fshihet qëllimi përfundimtar i gjithë ekzistencës. Kështu, Nata e Kadrit nuk kërkon vetëm adhurim, por kërkon reflektim të thellë filozofik. Ajo fton mendimin njerëzor të largohet nga sipërfaqja dhe të zhytet në oqeanet e thella të Realitetit, ku gjithçka, edhe vetë koha, lind dhe kthehet në një Natë të vetme, të qetë dhe plotësisht të gjallë.
