Presidenti i SHBA-së Donald Trump dhe njerëzit rreth tij e kanë katapultuar sërish debatin për Groenlandën në temën numër një të kryeartikujve. Për çfarë bëhet fjalë?
Presidenti Donald Trump sërish ka formuluar pretendimin e SHBA-së për të pasur kontrollin ndaj Groenlandës. “Ne na duhet Groenlanda për arsye të sigurisë kombëtare, Danimarka nuk është në gjendje ta bëjë këtë. Një postim në rrjetet sociale nga Katie Miller, tregonte një hartë të Groenlandës me flamurin e SHBA-së. Dhe bashkëshorti i saj Stephen Miller, zëvendësshef i shtabit, në një intervistë për CNN vuri në pikëpyetje, nëse ligjërisht Groenlanda i përket partneres së NATO-s, Danimarkës. “Cila është baza ligjore e këtij pretendimi territorial?”
Danimarka dhe shumë shtete europiane kanë reaguar sërish me refuzim të prerë dhe me nisma të reja: “E kam bërë shumë të qartë, se ku ndodhet mbretëria e Danimarkës, dhe Groenlanda e ka deklaruar sërish, që nuk do të bëhet pjesë e SHBA-së”, deklaroi këtë të hënë (05.01.2026) kryeministrja daneze Mette Frederiksen. “Për fat të keq druaj, se duhet ta marrim seriozisht presidentin amerikan, kur thotë, se do Groenlandën.”
Çfarë e bën kaq të lakmueshme Groenlandën?
Groenlanda është ishulli më i madh i botës me një sipërfaqe pothuajse sa Meksika, Arabia Saudite apo Republika Demokratike e Kongos dhe sa gjysma e BE-së. Në territorin prej rreth 2 milion kilometrash katrorë jetojnë vetëm rreth 60.000 banorë. Popullsia i përket kryesisht etnisë së Kalaallit-Inuit dhe ata jetojnë në rajone të vogla bregdetare, gati një e treta e tyre në kryeqytetin Nuuk.
Groenlanda politikisht i përket Danimakërs, vend anëtar në BE dhe në NATO, por që nga viti 2009 ishulli gëzon autonomi të zgjeruar. Vetëm politika e jashtme dhe e sigurisë përcaktohen nga Kopenhaga.
Gjeografikisht ishulli shtrihet nga Atlantiku i Veriut deri në akullnajën e përhershme të Oeqanit Akrtik. 80 përqind e sipërfaqes së Groenlandës është e mbuluar nga shtresa e akullit. Vetëm pjesa pranë bregdetit, afërsisht me një sipërfaqe sa Gjermania, është e çliruar në verë prej akullit.
Ngrohja e Tokës po bën që masa e akullit në Detin e polit të Veriut të tkurret gjithnjë e më shumë: Brendësia e Groenlandës po bëhet e aksesueshme, rrugët detare përmes Arktikut po bëhen përkohësisht të lundrueshme.
Si rrjedhojë rajoni në tërësi po vendoset gjithnjë e më shumë në fokusin e interesave gjeostrategjike: Nga njëra anë shfrytëzimi i rezervave të lëndëve të para që ndodhen atje shumë shpejt mund të jetë me ineteres ekonomik. Nga ana tjetër hapen itinerare të reja lundrimi për tregtinë dhe anijet e luftës.
Çfarë do SHBA me Groenlandën?
Ndër aasuritë nëntokësore të Groenlandës bëjnë pjesë lëndë të para me rëndësi kritike strategjike si uranium, naftë dhe gaz si dhe dy depozitat më të mëdha të njohura në botë për metalet e rralla. Këtyre u shtohen edhe nikeli, bakri, ari dhe grafiti. Nxjerrjen e mineraleve të rralla, uranium, naftë dhe gaz qeveria e Groenlandës në kuadër të vetadministrimit i ka ndaluar në pjesën më të madhe për arsye ekologjike. Por deri në çfarë mase vlen kjo është e diskutueshme, nëse Groenlanda shkëputet nga Danimarka – në çfarëdo mënyre qoftë – dhe kthehet në një zonë të inlufencës së SHBA-së.
Ndërsa shumë analistë burimet natyrore i përmendin si një motiv të rëndësisihëm për interesin në rritje të SHBA-së ndaj Groenlandës, presidenti i SHBA-së i hedh poshtë këto duke nxjerrë në pah vlerën gjeostrategjike të ishullit.Pak para Krishtlindjeve Trump emëroi një të ngarkuar të posaçëm për Groenlandën duke deklaruar në konferencë shtypi: “Ne na duhet Groenlanda për sigurinë kombëtare, jo për pasuritë nëntokësore.”
Uashingtoni e sheh ishullin si një portë strategjike në hapësirën arktike, veçanërisht në sfondin e rritjes se aktiviteteve të Kinës dhe të Rusisë në rajon. Por kjo duhet të ketë të bëjë edhe me kufizimin e aksesit dhe kontrollit të fuqive të tjera të mëdha ndaj rrugëve të reja detare.
Edhe aspektet e strategjisë ushtarake luajnë një rol. Më 1951, pra me fillimin e Luftës së Ftohtë, SHBA dhe Danimarka vendosën një marrëveshje për mbrojtjen, që mundësoi ndërtimin e bazës ajrore Thule. Ndërkohë kjo bazë shërben edhe për vrojtimin e hapësirës ajrore dhe që nga viti 2023 mban emrin Pituffik Space Base. Ajo konsiderohet si shtylla qendrore e sistemit paralajmërues amerikan për nissjen e raketave. Arktiku ndodhet në perëndim më afër – me Kinën, Rusinë dhe Korenë e Veriut – se sa me vendin bërthamë SHBA-në.
A është i ri interesi i SHBA-së?
Interesi i SHBA-së për Groenlandën nuk është i ri. Në vitin 1867 – viti, kur SHBA blenë Alaskën nga Rusia – politikanët synuan të aneksojnë Groenlandën dhe Islandën. Më 1 korrik 1868 gazetat e SHBA-së njoftuan, se ministri i Jashtëm William Henry Seward ishte në prag të mbylljes së kontratës për blerjen e Groenlandës në vlerën e 5, 5 milionë dollarë në ar. Marrëveshja dështoi, por ideja nuk u zbeh për dekada. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur Gjermania mbajti të pushtuar Danimarkën, SHBA faktikisht morën kontrollin ndaj Groenlandës – por pas luftës ia kaluan atë sërish Danimarkës.
Më 1955 këshilltarët e sigurisë të ish-presidentit atëherë Dwight D. Eisenhower u përpoqën ta bindin atë për blerjen e ishullit. Por me Marrëveshjen e Mbrojtjes më 1951 Danimarka i kishte garantuar aq shumë hapësirë veprimi, sa kabineti i presidentit e konsideroi si një risk të madh një avancim të tillë.
Sidoqoftë ideja nuk u fshi ndonjëherë nga radari, por vazhdoi të diskutohej pas dyerve të mbyllura. Vetëm Donald Trump gjatë presidencës së tij të parë (2017 – 2021) e rihapi këtë diskutim. Një vizitë shtetërore të planifikuar me kryeministren daneze në Kopenhagë në gusht 2019 Trump e anuloi, sepse Frederiksen e pati cilësuar si “absurde” idenë e shitjes së Groenlandës SHBA-së. Në fillim të mandatit të tij të dytë në janar 2025 Trump e përsëriti idenë e tij madje me insisitim duke mos e përjashtuar edhe një opcion të ankesimit me dhunë.
Zanafilla e pretendimit të Danimarkës për Groenlandën?
Danimarka e ka kolonizuar 300 vjet më parë ishullin e banuar nga inuitët. Më 1721 Danimarkë-Norvegjia dërgoi ekspeditën e parë të misionarëve. Periudha koloniale në ishull përfundoi më 1953, kur Groenlanda u bë pjesë e Mbretërisë së Danimarkës. Më 1979 Kopenhaga i garantoi vetadministrim Groenlandës dhe një ligj më 2009 e forcoi autonominë e ishullit.
Sovraniteti i Danimarkës ndaj Groenlandës është i njohur ndërkombëtarisht, ndër të tjera përmes gjykimit të Gjykatës Ndërkombëtare më 1933. Edhe ekonomikisht ishulli është i varur fort prej Danimarkës.
Megjithatë bazuar në parimet e së drejtës ndërkombëtare Groenlanda ka të drejtë për vetëvendosje. Ligji i autonomisë më 2009 përfshin edhe të drejtën e Groenlandës, që përmes referendumit të vendosë për pavarësinë e plotë të saj. Diskutimet për këtë janë intensifikuar vitet e fundit.
Në sfondin e deklaratave të fundit të SHBA-së kryeministri i Groenlandës Jens-Frederik Nielsen thekson: “Groenlanda është vendi ynë. Këtu merren vendimet tona. Unë do të luftoj në çdo kohë për lirinë dhe të drejtën tonë për vetëvendosje dhe për formësimin e së ardhmes sonë.”
