“Zgjedhjet e fundit kanë forcuar ndjeshëm pozicionin e Kosovës në dialogun me Serbinë. Stabilizimi i skenës së brendshme politike dhe rritja e kredibilitetit të jashtëm – heqja e masave restriktive nga BE-ja dhe mbështetja e hapur e SHBA-ve – i kanë dhënë Kosovës më shumë hapësirë manovre dhe legjitimitet për të vendosur kërkesa dhe për të insistuar në kompromis”, thotë për RTKLive kryetarja e Komitetit Helsink për të Drejtat e Njeriut në Serbi, Sonja Biserko.
Pavarësisht paralajmërimeve të Bashkimit Evropian, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, ka nënshkruar këtë javë dekrete për shpalljen e një grupi ligjesh të drejtësisë, të cilat janë miratuar nga Kuvendi i Serbisë me propozim të deputetit të Partisë Përparimtare Serbe, Ugljesha Mrdiç. Miratimi i ndryshimeve në ligjet e drejtësisë është kritikuar ashpër nga Brukseli, por edhe nga opinioni ekspert në Serbi, i cili paralajmëron se me miratimin e “ligjeve të Mrdiçit” do të përfundojë mandati i më shumë se gjysmës së prokurorëve në Prokurorinë për Krime të Organizuar. Opozita pro-evropiane e ka cilësuar miratimin e këtyre ligjeve si “blitzkrieg” të regjimit ndaj drejtësisë, duke paralajmëruar se Serbia, si formalisht ashtu edhe përfundimisht, i thotë lamtumirë rrugës drejt BE-së.
“Aleksandar Vuçiq nuk iu përgjigj fare sugjerimeve të Bashkimit Evropian. Me vendosjen e nënshkrimit të tij mbi ligjet e drejtësisë, ai tregoi qartë se rruga evropiane nuk është orientimi i tij, dhe se prioritet i tij është mbijetesë personale politike. Këto ligje nuk janë çështje teknike, por sulm i drejtpërdrejtë ndaj pavarësisë së prokurorisë, veçanërisht të Prokurorisë për Krime të Organizuar. Mesazhi është i qartë: çdo kush që guxon të hetojë rastet më të rënda, veçanërisht ato që çojnë në majat e pushtetit, mund të bëhet objekt sulmi”, thotë për RTKLive Biserko.
Ajo kujton se presidenti i Serbisë ka treguar më shumë herë se mbijetesës politike i jep rëndësi më shumë se standardeve evropiane dhe sundimit të ligjit, duke llogaritur se BE-ja nuk do të heqë dorë nga Serbia pavarësisht deklaratave të ashpra, dhe se kritikat e tyre verbale do të kalojnë pa pasoja serioze politike.
“Çështja kryesore është nëse Bashkimi Evropian do të braktisë politikën e përulur ndaj Serbisë, e cila ka rezultuar e pasuksesshme. Vuçiq ka përdorur BE-në si një lloj bankomati, ndërkohë që, përmes mediave të kontrolluara, ka prodhuar dhe përhapur sistematikisht ndjenja anti-BE tek qytetarët. Kjo politikë ka pasur pasoja serioze negative jo vetëm për Serbinë, por edhe për gjithë rajonin. Në marrëdhëniet me fqinjët, Brukseli ka përdorur politika presioni dhe sanksionesh, shpesh për të favorizuar Beogradin, veçanërisht kur bëhet fjalë për Kosovën”, thotë Biserko.
RTKLive: Bashkimin Evropian, thoni, Vuçiq e ka përdorur si lloj bankomati. A ka qenë ndonjëherë anëtarësimi i Serbisë në BE qëllim i tij?
BISERKO: Që nga viti 2013, që kur Serbia mori statusin e kandidatit, vështirë mund të thuhet se anëtarësimi në BE ka qenë qëllim strategjik i Serbisë nën udhëheqjen e Aleksandar Vuçiq. BE-ja ka shërbyer për Vuçiqin kryesisht si instrument politik për mbijetesë në pushtet, si dhe për qasje në fonde dhe legjitimizimin e regjimit si faktor stabiliteti në rajon. Vuçiq ka mbajtur formalist retorikë pro-evropiane, ndërsa në thelb ka shkatërruar vlerat evropiane – sundimin e ligjit, institucionet e pavarura, lirinë e mediave dhe pluralizmin politik.
RTKLive: Si?
BISERKO: Perëndimi ishte i zënë me sfidat e veta – krizën e migracionit, pandeminë e COVID-it dhe më pas luftën në Ukrainë – dhe në atë periudhë ishte praktikisht i zhvendosur nga Ballkani Perëndimor. Kështu u krijua një vakuum strategjik, në të cilin hynë aktorë të tjerë, kryesisht Rusia dhe Kina, por edhe të tjerë. Pas agresionit rus në Ukrainë, Perëndimi u rikthye në Ballkan, kryesisht për shkak të prioriteteve të sigurisë. Vetëm atëherë u bë e qartë se koncepti i “Botës Serbe” ishte projekt real politik, jo retorikë e thjeshtë. Në atë periudhë Vuçiq ndërtoi politikën e “uljes në më shumë karrige”, por deklarata e fundit e komesares evropiane, Marta Kos, se Serbia vetë ngadalëson rrugën drejt BE-së, vetëm e konfirmon se perspektiva evropiane ishte narrative, jo orientim i sinqertë dhe i qëndrueshëm.
RTKLive: Delegacioni i Parlamentit Evropian vizitoi së fundmi Beogradin, ku u takua shkurtimisht me përfaqësuesit e pushtetit, opozitës, gazetarë dhe disa OJQ. A ka përshtypje se Brukseli sot ka pamje më të qartë mbi Serbinë?
BISERKO: Qasja e Brukselit ndaj Beogradit ka filluar të ndryshojë nën presionin e protestave në Serbi, të cilat zbuluan plotësisht karakterin e regjimit të Vuçiqit. Sot në Bruksel ka më shumë vetëdije për thellësinë e krizës në Serbi – erozionin e institucioneve, mediat e kapura, presionet mbi shoqërinë civile dhe shuarjen sistematike të pluralizmit politik. Takimet e delegacionit të PE-së me opozitën, gazetarët e pavarur dhe OJQ-të kanë mundësuar për herë të parë një pamje më reale të situatës në terren.
RTKLive: A ka gjithmonë Parlamenti Evropian një vlerësim më realist për situatën në Serbi?
BISERKO: Po, dhe kjo shihet qartë edhe në rezolutat e PE-së, sidomos në të fundit. Edhe raporti më i fundit i Komisionit Evropian ishte jashtëzakonisht kritik dhe realist. Mesazhet nga Brukseli tregojnë rritjen e dyshimit se Serbia është me të vërtetë në rrugën drejt BE-së – jo vetëm për shkak të mospërputhjes me politikën e përbashkët të jashtme të BE-së dhe moszbatimit të sanksioneve ndaj Rusisë, por edhe për shkak të rritjes së autoritarizmit të regjimit. Kjo shihet nga mungesa e gatishmërisë së pushtetit për të zbatuar reformat e nevojshme, monopoli praktik mbi mediat, dhuna ndaj demonstruesve dhe ofendimet e hapura ndaj deputetëve evropianë. Ndërkohë, mediat e regjimit përhapin sistematikisht narrativin anti-perëndimor dhe tezën se Serbia është vazhdimisht nën presion të jashtëm.
Pas një sërë deklaratash ofenduese ndaj BE-së dhe deputetëve evropianë, Partia Popullore Evropiane (EPP) ka paralajmëruar shqyrtimin e statusit të anëtarësisë së përbashkët të Partisë Përparimtare Serbe (SNS) në këtë grupim politik.
RTK: Opozita në Serbi pret që SNS të përjashtohet nga ky grup më i madh politik në PE. Sa realist është kjo?
BISERKO: Mendoj se rezultati i këtij procesi ende është i pasigurt. BE-ja nuk do të heqë dorë nga Serbia, por tani është më kritike dhe më e rezervuar në mbështetjen e regjimit të Vuçiqit.
RTKLive: Politika e jashtme e Serbisë, që mbështetej në “katër shtylla” – BE, SHBA, Rusi dhe Kinë – sipas analistëve dhe diplomatëve ka dështuar plotësisht. Pse?
BISERKO: Në plan ndërkombëtar, Vuçiq ka humbur në masë të madhe kapitalin politik që kishte fituar për vite. Aktorët kryesorë globalë – SHBA, Rusia, Kina dhe BE – po e shohin gjithnjë e më shumë me mosbesim. Përkundër përpjekjeve për të balancuar midis Uashingtonit dhe Moskës në kurriz të BE-së, Vuçiq nuk ka arritur të sigurojë një pozicion ndërkombëtar të qëndrueshëm. Përkundrazi, Rusia dhe Perëndimi e konsiderojnë rolin e tij “të konsumueshëm”, veçanërisht për shkak të fatit të pasigurt të sektorit energjetik dhe kompanisë kryesore në Serbi, Naftës Industriale të Serbisë (NIS), që është ende në pronësi kryesisht ruse. BE-ja ka paralajmëruar Serbinë për nevojën e diversifikimit të furnizimit me energji, duke ndarë deri në 160 milionë euro për këtë qëllim. Megjithatë, pushteti nuk ka treguar vullnet politik për ta zbatuar këtë. Kjo ka çuar Serbinë në prag të një paqëndrueshmërie serioze energjetike dhe ekonomike, ndërsa zgjidhjet reale mbeten të pasigurta.
Në përgjithësi, Aleksandar Vuçiq ka mbivlerësuar rolin e tij dhe vetveten, duke menduar se është një ndërmjetës global i rëndësishëm në kushtet e tronditjeve ndërkombëtare. Politika e tij e jashtme – e paqartë dhe oportuniste – është e reduktuar në marrëdhënie transaksionale me partnerët e jashtëm, shpesh me përfitime financiare të paqarta për rrethin e ngushtë rreth presidentit.
RTKLive: Si është situata në plan rajonal? Si i vlerësoni marrëdhëniet e Serbisë me fqinjët?
BISERKO: Serbia prej fillimit ndjek politikë destabilizimi përmes komunitetit serb, veçanërisht në Bosnjë dhe Hercegovinë, por edhe në Mal të Zi. Në këtë kuptim, situata rajonale është pasojë e politikës nacionaliste afatgjatë të Beogradit. Përveç marrëdhënieve të mira me Hungarinë, Serbia sot ka marrëdhënie shumë të tensionuara me të gjithë fqinjët – Bosnjë e Hercegovinë, Kroacinë, Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Kosovën. Beogradi nuk ka pranuar kurrë humbjet e luftës nga vitet ’90 dhe në këtë kuptim revizionizmi dhe instrumentalizimi i historisë janë konstante. Promovohen narrativet e “kërcënimit ndaj serbëve” në të gjitha shtetet fqinje, gjë që mban tensione dhe armiqësi. Fqinjët shfaqen si kërcënim, duke penguar normalizimin e marrëdhënieve rajonale dhe zhvillimin ekonomik. Për më tepër, Serbia nuk është e gatshme të zgjidhë çështjen e personave të zhdukur, pasi bashkëpunimi real do të kërkonte hapjen e arkivave dhe zbulimin e përgjegjësisë së shtetit serb. Me këtë sjellje dhe narrativin nacionalist, Vuçiq mban pushtetin e tij. Megjithatë, gjatë protestave studentore, pavarësisht përpjekjeve të shumta, nuk ka arritur të eksportojë krizën tek fqinjët.
RTKLive: Përmendët marrëdhënie të mira me Hungarinë. Çfarë e bën këtë miqësi të fortë?
BISERKO: Nga të gjithë fqinjët, Serbia ka marrëdhënie më të mira me Hungarinë gjatë dhjetë viteve të fundit. Përdorimi i Grupit të Visegradit, veçanërisht Hungarisë, ka filluar që në kohën e presidentit Boris Tadiç, me shpresën që Serbia të mbështetet për statusin e kandidatit dhe fillimin e negociatave për BE. Me ardhjen e Vuçiqit në pushtet në 2012, marrëdhëniet u intensifikuan, dhe sot Serbia ka partnerin më të besueshëm politik në Hungari. Presidenti Vuçiq shpesh citon kryeministrin Viktor Orban që “BE-ja ka më shumë nevojë për Serbinë sesa Serbia për BE-në”. Hungaria gjithashtu është një nga vendet që mbështet më shumë zgjerimin e Serbisë në BE dhe beson se Serbia meriton anëtarësim të shpejtë.
Ajo që i bën Hungarinë dhe Serbinë të afërta janë vlerat që të dyja qeveritë promovojnë përsa i përket procedurave demokratike, mediave, sundimit të ligjit, sektorit civil, etnocentrizmit dhe migrantëve. Të dyja vendet marrin vlerësime gjithnjë e më të ulëta për demokracinë, dhe janë klasifikuar nga Freedom House si demokraci hibride ose autoritare.
Përqendrimi i Beogradit tek Budapesti dhe moskujdesi për marrëdhëniet me hapësirën postjugosllave, veçanërisht me Kroacinë, është pasojë e problemeve të pazgjidhura dhe aspiratave pas shpërbërjes së Jugosllavisë, si dhe mosbesimit të fqinjëve ndaj Beogradit.
RTKLive: Si pritet të zhvillohen marrëdhëniet Serbi-Kosovë?
BISERKO: Zhvillimi i marrëdhënieve Serbia-Kosovë mbetet shumë i pasigurt. Dinamika aktuale tregon se Vuçiq përdor dialogun kryesisht si instrument politik për stabilitet të brendshëm, jo për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve. Çdo përparim real varet nga gatishmëria e Beogradit për të lënë përdorimin e Kosovës si instrument për mbijetesë në pushtet, gjë që për momentin nuk duket e mundshme. Shumë varet edhe nga ndërmjetësimi serioz i BE-së dhe SHBA-ve, duke pasur parasysh kompleksitetin e marrëdhënieve ndërkombëtare. Vuçiq do të vazhdojë me retorikë nacionaliste derisa presioni ndërkombëtar të bëhet kërcënim, kryesisht për stabilitetin rajonal.
RTKLive: Sa e kanë forcuar pozicionin e Kosovës zgjedhjet e jashtëzakonshme parlamentare?
BISERKO: Zgjedhjet e fundit kanë forcuar ndjeshëm pozicionin e Kosovës në dialogun me Serbinë. Stabilizimi i skenës së brendshme politike dhe rritja e kredibilitetit të jashtëm – heqja e masave restriktive nga BE-ja dhe mbështetja e hapur e SHBA-ve – i kanë dhënë Kosovës më shumë hapësirë manovre dhe legjitimitet për të vendosur kërkesa dhe për të insistuar në kompromiset. Për shembull, kërkesa për arrestimin e Milan Radoiçiqit për rastin e Banjskës tani është edhe kërkesë e NATO-s.
Kosova hyn në negociata me pozicion më të fortë, ndërsa Serbia, e lidhur me situatën e brendshme dhe luftën e Vuçiqit për mbijetesë në pushtet, është gjithnjë e më shumë e varur nga lojalistët dhe përdorimi i forcës.
