Shkruan: Prof. Besnik Jaha
Në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878–1881), Ferizaj pati një rol të rëndësishëm strategjik si nyjë lidhëse dhe si qendër e grumbullimit dhe e organizimit ushtarak për mbrojtjen e trojeve shqiptare, sidomos në jug të Kosovës. Duke qenë i pozicionuar në një kryqëzim të rëndësishëm rrugor midis Prizrenit e Shkupit, ky qytet, në atë kohë vendbanim i organizuar kryesisht rreth stacionit të hekurudhor dhe Xhamisë së Madhe, shërbeu si pikë grumbullimi për forcat shqiptare që mobilizoheshin për t’i ruajtur nga copëtimi kufijtë etnikë-tokat shqiptare të pavarura që shpalli Lidhja e Prizrenit.
Njëkohësisht në Ferizaj, për shkak të hekurudhës, mblidhej edhe forca osmane, me në krye pashain famëkeq Dervish Pashën, që pas ardhjes në Ferizaj, më 11 prill të vitit 1881, kërkon nga Porta e Lartë ushtarë nga Selaniku, që t’i shtypë kryengritësit shqiptarë që nuk po pajtoheshin me dhënien e tokave shqiptare në këmbim të “paqes” që fitonin osmanët kundrejt rusëve.
Dhe kështu, siç tregojnë disa dëshmi, Ferizaji u bë nyjë e Lidhjes së Prizrenit, si gjatë mbledhjes së delegatëve, ashtu edhe gjatë mbrojtjes së tyre pas përndjekjes prej Dervish Pashës. Pra, përmes Ferizajt kalonin edhe lajmet, furnizimet dhe koordinimi midis Lidhjes së Prizrenit dhe pikave të rezistencës në terren.
Ferizaji, së bashku me luftëtarët nga Kaçaniku, Karadaku Anamorava e Gollaku, u angazhuan në mbrojtjen e trojeve shqiptare kundër depërtimeve serbe dhe bullgare, kundër shkëmbimeve osmane, dhe, sidomos kundër copëtimit pas vendimeve të Kongresit të Berlinit, që rrezikonte faljen e tokave shqiptare te vendet fqinje.
Ky angazhim i hershëm i Ferizajt për çështjen kombëtare është dëshmi se Rilindja Kombëtare nuk ishte vetëm një lëvizje kulturore e qendrave të mëdha, por një përpjekje e përbashkët, ku edhe qytetet e reja e të vogla dhanë kontributin e tyre të çmuar për mbrojtjen e identitetit, tokës dhe lirisë shqiptare.
Dhe, po për shkak të këtij roli të Ferizajt, më 1908 në Ferizaj edhe organizohet Kuvendi mbarëkombëtar, ngjarje e lënë në margjina të diskutimit të historianëve tanë, sikurse edhe vetë roli i qytetit në kontekstin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
Ja disa dëshmi:
Manastir, 21 gusht 1880
TELEGRAM I VALIUT TË MANASTIRIT, DËRGUAR KRYEMINISTRISË, LIDHUR ME MASAT PËR TA SHTYPUR LIDHJEN E PRIZRENIT
Më lart parashtruam tekstualisht telegramin që morëm dje mbrëma nga mytesarrifllëku i Prizrenit, i cili bën fjalë mbi atë që ka ndodhur midis Komitetit të Lidhjes së Prizrenit dhe Hajrullah agait, anëtarit të këshillit administrativ.
(…)
Në të vërtetë edhe sikur të dërgoheshin atje nga dy batalione, nga Kosova e Selaniku, këta nuk do të mjaftonin për t’ia arritur qëllimit. Prandaj ju, si një çështje shumë e rëndësishme, të grumbulloheni menjëherë në stacionin e Ferizajt, të paktën gjashtë-shtatë batalione, me në krye një gjeneral brigade të besueshëm. Ata të dërgohen me të shpejtë e me kujdes të madh në Prizren: shkurt, të bëhen përpjekje për t’i siguruar rezultatet e dëshirueshme.
9 gusht 96 (21 gusht 1880).
Selanik, 3 prill 1881
TELEGRAM I DERVISH PASHËS NGA SELANIKU, DËRGUAR PORTËS SË LARTË, PËR PËRGATITJET E TIJ QË TË NISET PËR NË KOSOVË
Sot në orën një e gjysmë na erdhi në Selanik lajmi tele¬grafik nga Ministria e Luftës për këtë (për shkuarjen në Kosovë). Fillova brenda aftësive të mia t’i bëjë përgatitjet që të shkoj në Ferizaj. Menjëherë m’u deshtë ta njoftoj për këtë gjë Ibrahim Pashën. Erdhi anija “Sheper”, ku ishte vendosur edhe batalioni i Ballikeserit. Unë si udhëheqës do të shkoj së bashku me këtë batalion dhe do ta njoftoj Ministrinë e lartpërmendur për çdo gjë. Si udhëheqës do të vështroj me kujdes të jashtëzakonshëm që t’i hetoj të gjitha çështjet e rëndësishme.
Më 3 prill 1881
Nënshkrimi: Dervish (Pasha)
Ferizaj, 11 prill 1881
TELEGRAM I DERVISH PASHËS, DËRGUAR NGA FERIZAJI, PËR PORTËN E LARTË, PËR LUFTËN E USHTRISË SË TIJ ME FORCAT E LIDHJES SË PRIZRENIT NË KAÇANIK DHE NË FERIZAJ
Katërdhjetë e tetë orë pandërprerë pati shumë të reshura atmosferike – shi. Sa i përket transferimit të trupave ushtarake, ndonëse ka vështirësi, e lyp nevoja që patjetër të dërgohen në vendin e ngjarjes, aty ku janë duke u zhvilluar operacionet ushtarake.
Kryengritësit e kanë zënë Grykën e Kaçanikut, dhe i kanë shkatërruar plotësisht lidhjet telegrafike dhe rrjetin hekurudhor.
Ne u informuam se në mes të Sedinit dhe Shkupit, gjithashtu u ndërprenë lidhjet telegrafike.
Dje, në mbrëmje, një batalion ushtarësh u nis nga Shkupi dhe arriti në Kaçanik. U përhap një lajm se edhe nga Prishtina janë dërguar disa batalione në drejtim të stacionit të Lipjanit. Kryengritësit janë fortifikuar nëpër fshatra jo fort larg armatës Mbretërore. Komandanti, Haxhi Osman Pasha, së bashku me shokët e tij, i dërgoi dy taborë kundër forcave të Lidhjes.
Ushtria mbretërore u nis menjëherë drejt kodrave të larta, dhe zhvilloi aksione të ashpra me kryengritësit. Pas zhvillimit të një lufte të rreptë, kryengritësit nuk mund t’i bënin rezistencë ushtrisë perandorake, dhe u detyruan të tërhiqen nga pozitat e tyre, që i kishin zënë në fshatrat e lartpërmendur. Tani kryengritësit nuk gjenden afër Armatës Mbretërore, por janë larguar dy-tri orë nga këtu. Zëvendësi i Osman Pashës, Hasan Beu, sot në mëngjes e dërgoi edhe një tabor në stacionin e lartpërmendur, duke përgatitur edhe mjete transportuese. Janë duke u bërë të gjitha përgatitjet për operacionet e reja që do të zhvillohen nesër.
Më 11 prill 1881
Nënshkrimi: Dervish (Pasha)
Ferizaj, 12 prill 1881
TELEGRAM I DERVISH PASHËS, DËRGUAR NGA FERIZAJI, PËR PORTËN E LARTË, PËR INFORMIM MBI FORCAT USH¬TARAKE TË LIDHJES SË PRIZRENIT
Më 10 prill 1881, u dëgjua një lajm se afër 50-60 mijë ushtarë janë duke ardhur në Kosovë (ushtarë të Lidhjes), nga të gjitha viset e Arnautllukut, me ide dhe qëllime të unifikimit të vilajeteve-formimin e një autonomie. Ky lajm, a do të jetë i vërtetë, apo jo, nuk mundemi ende ta vërtetojmë saktësisht. Propaganduesit e këtyre lajmeve dhe të trazirave janë nëpunësit e korrespondencës telegrafike që gjenden në Prizren dhe në Prishtinë. Mirëpo, nëse vërtetohet se këta persona nuk na e kanë kumtuar të vërtetën, porsa të zbulohen, kundër tyre do të merren masa rigoroze, dhe do të dënohen ashpër dhe me dënime të rënda. Të gjitha lajmet që u paraqitën deri më tani janë rezultat i mendimit tim.
Më 12 prill 1881.
Nënshkrimi: Dervish (Pasha)
