Nga Sead Zimeri
Nga të gjitha veprimet imorale, ato të padrejtësisë shkaktojnë zemërimin më të madh. Edhe kur padrejtësia nuk bëhet ndaj nesh, por ndaj dikujt tjetër, shkakton indinjatë dhe revoltë morale, sepse pikërisht një akt padrejtësie është një akt që nuk ka justifikim të pranueshëm. Të gjithë mund ta vendosin veten në pozitën e atyre që janë të padrejtë dhe të solidarizohen me viktimat e padrejtësisë.
Por në të njëjtën kohë kjo botë është plot me padrejtësi. Në një botë të drejtë, rendet shoqërore që ekzistojnë sot nuk do të duhej të ekzistonin. Megjithatë, ato jo vetëm që ekzistojnë, por edhe kanë mbështetje nga të gjitha shtresat shoqërore, madje edhe ata që janë realisht viktima të padrejtësive të tilla strukturore e pranojnë si fat ose mallkim këtë realitet të padrejtë.
Pra, duket sikur padrejtësitë ndaj të cilave revoltohemi nuk janë strukturore, por ato që lindin në marrëdhëniet tona të ndërsjella, që i shohim me sy, ato që ligji i ndalon. Por ato që janë strukturore, ato që përbëjnë sistemet e jetës si sisteme të padrejtësisë dhe që mbulohen nga justifikime ideologjike – nuk ka alternativë, ose se kjo është natyra njerëzore, ose që të pasurit kanë të drejtë të sundojnë sepse janë të pasur, kurse të varfërit, për faktin se janë të varfër, nuk e meritojnë të kenë pushtet – nuk shkaktojnë të njëjtën indinjatë. Varfëria, për shembull, në vend që të kuptohet si produkt i një sistemi të padrejtë, mund të kuptohet si një arsye pse të varfërit nuk e meritojnë të kenë një zë në shoqëri.
Padrejtësitë na revoltojnë, por kjo duket se është e vërtetë vetëm për ato padrejtësi që mund t’i lidhim me agjentë të caktuar. Padrejtësitë që nuk kanë agjentë specifikë nuk perceptohen si padrejtësi, por si dukuri natyrore. Prandaj, është më e lehtë për të gjithë që t’i pranojnë këto padrejtësi, madje edhe të refuzojnë t’i quajnë padrejtësi.
Në të vërtetë, kjo është forma përmes së cilës ekzistojnë padrejtësitë strukturore në shoqëri. Atëherë si duhet t’u qasemi këtyre padrejtësive? Këtu shtrohet tema e revolucionit apo reformës. Sipas marksistëve dhe radikalëve të tjerë, këto padrejtësi duhet të ndryshohen me revolucion, ndërsa sipas të tjerëve, këto padrejtësi duhet të ndryshohen ngadalë përmes reformimit të sistemeve ekonomike dhe sociale.
Të dy grupet kanë të përbashkët idenë se ka padrejtësi që duhen korrigjuar, por ato ndryshojnë vetëm në mënyrën e korrigjimit. Komunizmi i shekullit të njëzetë besonte se këto padrejtësi duhet të korrigjohen nëpërmjet revolucionit dhe përdorimit të dhunës kundër atyre që rezistojnë. Por në procesin e zbatimit të vizionit komunist, ata e kuptuan mirë se revolucioni nuk mjaftonte dhe se në fakt revolucioni nuk kishte ndryshuar asgjë në mënyrë radikale, përveçse kishte rrëzuar një pushtet. Puna e vërtetë do të fillonte pas revolucionit, sepse duhej krijuar një subjektivitet që do të çonte përpara ideologjinë komuniste të një shoqërie pa pronë private dhe në fund pa shtet.
Por gjatë realizmit, ata do të kuptojnë shpejt se ndryshimi nuk është aq i lehtë për t’u arritur, madje edhe prangat mendore nuk janë të lehta për t’u thyer, se kërkohej një evolucion i ngadaltë i subjektivitetit të ri. Por atëherë komunizmi nuk do të ndryshonte nga lëvizjet e tjera reformuese, se ndryshimi duhet bërë me reforma, jo me revolucione. Pamundësia për të zgjedhur këtë problem do t’i detyrojë ata të ushtrojnë dhunë ndaj atyre që rezistuan dhe më pas kundër vetë komunistëve që e kishin kuptuar se kishte një ndryshim midis idealit dhe arritjes së atij ideali. Komunizmi do të përfshihet në dhunën sistematike ndaj shoqërisë ku donte të zbatonte idealin.
Ndryshimi është i ngadalshëm dhe ky është mësimi që duhet të mësojmë nga dështimi i komunizmit. Revolucioni të jep vetëm mundësinë e zbatimit të idealeve politike, por nuk garanton ndryshim të shpejtë. Detyrimi i një shoqërie të ndryshojë pavarësisht nga kostoja sociale dhe njerëzore krijon më pak, jo më shumë ndryshime, pasi rritet vullneti për t’i rezistuar dhunës së pakuptimtë.
Shoqëria është një sistem ndërvarësie dhe askush nuk mund ta ndryshojë atë rrënjësisht pa e shkatërruar shoqërinë si të tillë. Si sistem ndërvarësie, secili është i varur nga vullneti, puna, dëshira dhe pushteti i tjetrit. Tashmë padrejtësitë duhen çrrënjosur, por pa bërë padrejtësi edhe më të mëdha, sepse nëse korrigjimi i një padrejtësie bëhet duke shkaktuar një padrejtësi më të madhe, atëherë asgjë nuk ka ndryshuar, por është hapur një gropë edhe më e thellë.
Do të ishte mirë që padrejtësitë strukturore të ndërroheshin me revolucione sepse atëherë puna do të ishte e lehtë: shoqëria organizohet në revolucion dhe e arrin qëllimin e saj. Fatkeqësisht, historia e revolucioneve nuk është aq shpresëdhënëse. Kjo nuk do të thotë se duhet patjetër të kundërshtojmë idenë e revolucionit, por të kuptojmë se pa reforma të ngadalta, revolucionet degjenerojnë në dhunë shkatërruese.
