Nga Prof. Besnik Jaha
Lidhja e Prizrenit – Frymë e Rilindjes që sot na mungon
Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878) ishte jo vetëm një akt politik e ushtarak i pjekurisë kombëtare, i cili rezultoi me aksione për mbrojtjen e trojeve shqiptare, por, mbi të gjitha, ishte edhe një shpërthim i vetëdijes kombëtare që frymëzohej nga ideali i Rilindjes Kombëtare.
Lidhja ishte momenti kur shqiptarët, të ndarë në katër vilajete, duke parë fatin e tyre të ishin mish për top, u bashkuan në mbrojtje të identitetit, gjuhës dhe të ardhmes së atdheut. Në thelb të Lidhjes qëndronte ideja rilindëse: shqiptarët janë një komb dhe meritojnë të jetojnë të bashkuar në tokat e tyre. Fryma e Rilindjes i bëri shqiptarët një. Fryma e Lidhjes e bëri Shqipërinë.
Sot, kur përballemi me sfida të reja, ndarje e përçarje, mungesë ideali dhe edukimi kombëtar (pjekurie kombëtare), duket se fryma e Rilindjes, që frymëzoi Lidhjen, na mungon më shumë se kurrë.
Sot, më shumë se kurrë, kemi nevojë për atë energji bashkimi, për atë dashuri ndaj atdheut dhe kulturës sonë, për të cilën u sakrifikua prej aq shumë vetëmohuesve atdhetarë që (për)bashkoi Rilindja Kombëtare dhe që frymëzoi Lidhja Kombëtare Shqiptare e Prizrenit.
Sot, më shumë se kurrë, kemi nevojë për frymën e Lidhjes dhe të Rilindjes Kombëtare, sepse pa të, në fakt, rrezikojmë të jemi.
Në vazhdim po jua sjell vendimet e Programit të Parë të Komitetit Politik Shqiptar të Stambollit, përpiluar më 30 maj të vitit 1878, botuar më 27 shtator 1878, ku shumë qartë, që në pikën e parë, thuhet: “…nga territori i viseve shqiptare mos të jepet asnjë grimcë toke për fqinjët e tyre, as kombet e tjera që kufizohen me ta.”.
Programi i Lidhjes së Prizrenit:
Stamboll, 30, maj 1878
Neni-1. Vetëlartmadhëria e sulltanit duhet t’i mbrojë të drejtat e shenjta të shqiptarëve, dhe nga territori i viseve shqiptare mos të jepet asnjë grimcë toke për fqinjët e tyre, as kombet e tjera që kufizohen me ta.
Neni-2. Të bashkohen të tri vilajetet e tanishme, pikërisht ai i Kosovës, i Shkodrës dhe ai i Janinës, dhe të formojnë një vilajet të vetëm, me emrin “Vilajeti i Shqipërisë.” Në këtë vilajet të emërohet një vali i dijshëm, i zoti dhe i ndershëm, i cili i njeh nevojat e vendit, gjendjen, zakonet dhe mentalitetin e popullit.
Neni-3. Nëpunësit e juridiksionit administrativ dhe të gjykatave që do të shërbejnë në këtë vilajet (shqiptar) duhet ta dinë gjuhën e vendit, t’i kuptojnë çështjet dhe kërkesat që i paraqet populli, dhe duhet të emërohen me punë zyrtare ata që dinë të bisedojnë me vendasit pa përkthyes.
Neni-4. Mos të merret në konsideratë dallimi racor, fetar dhe ai klasor, por në mënyrë demokratike dhe të barabartë të bëhet zgjedhja e këshillave plenare. Popullsia e nahijeve duhet t’i zgjedhë këshillat plenare të nahijes, ndërsa këshillat plenare të nahijes t’i zgjedhin këshillat plenare të kazasë (rrethit). Këshillat e rrethit t’i zgjedhin këshillat e sanxhakut (qarkut), njëkohësisht prej këtyre këshillave duhet të zgjidhet Kuvendi i Madh (Përgjithshëm) i Vilajetit të Shqipërisë.
Neni-5. Për çdo vit Kuvendi do të vazhdojë me mbledhjet e tij punën dymujore në qendrën e Vilajetit. Nga anëtarët e zgjedhur të Kuvendit do të formohet Këshilli Drejtues, i cili do t’i zbatojë kërkesat e vendit, do t’i shqyrtojë të gjitha çështjet, për ta përmirësuar gjendjen ekzistuese të popullsisë, si dhe do t’i paraqesë padrejtësitë dhe të metat e nëpunësve, me anë të një përfaqësuesi në cilësinë e prokurorit të përgjithshëm në Kuvendin e Përgjithshëm; kur paraqitet nevoja për të zhvilluar ndonjë procedurë gjyqësore, atëherë procesi gjyqësor me këta nëpunës do të bëhet në Kuvendin e Madh (Përgjithshëm), kurse vendimi që do të merret nga ai do të zbatohet edhe nga Qeveria Qendrore.
Neni-6. Vilajeti i Shqipërisë, korrespodencën, lajmërimet telegrafike dhe bisedimet do t’i bëjë me Portën e Lartë në gjuhën zyrtare osmane, ndërsa gjuhën shqipe do ta përdorë dhe zbatojë në gjykata, në mbledhje, konsultime, shkolla e progjimnaze që gjenden në viset e Shqipërisë dhe në ato që më vonë do të themelohen. Kurse, vetëm në disa dituri dhe shkenca, ku është e nevojshme, do të përdoret gjuha osmane. Korrespodenca, shkrim-leximi dhe mësimi do të zhvillohen në gjuhën shqipe, dhe nga të ardhurat e vilajetit që vijnë fitime, do të ndahet një sasi e mjaftueshme për përhapjen e diturisë dhe të arsimit. Në këtë mënyrë do të shpëtohet Shqipëria dhe shqiptarët nga errësira e mjerimi në të cilat janë lënë.
Neni-7. Duke mos i marrë në konsideratë dallimet fetare, duhet të organizohet dhe të formohet nga të gjithë shqiptarët një ushtri kombëtare, që pa dyshim se duhet të ketë më tepër se dyqind mijë-200.000-ushtarë. Për këtë ushtri elite, e cila do të formohet, do të ekzistojnë rregulla të posaçme ushtarake, kurse për aftësimin dhe ushtrimin e saj do të angazhohen oficerë edhe nga ana e shtetit.
Biblioteka: Atatürk Kitapliğı, Istanbul. Tercuman-i Şark, 15 (27 shtator 1878).
