Jimmy Carter, i cili ndërroi jetë ditën e djeshme në moshën 100-vjeçare, mori pushtetin duke premtuar se nuk do të gënjejë kurrë popullin amerikan.
Në pasojat e trazuara të Watergate, ish-fermeri i kikirikut nga Xhorxhia u bë udhëheqësi i parë i SHBA-së që mori seriozisht ndryshimin e klimës.
Në skenën ndërkombëtare, ai ndihmoi në ndërmjetësimin e një marrëveshjeje historike paqeje midis Egjiptit dhe Izraelit, por “luftoi” për t’u marrë me krizën e pengjeve në Iran dhe pushtimin sovjetik të Afganistanit.
Pas një mandati të vetëm në detyrë, ai u largua nga detyra nga republikani Ronald Reagan në zgjedhjet e vitit 1980, duke fituar vetëm gjashtë shtete.
Pasi u largua nga Shtëpia e Bardhë, Carter bëri shumë për të rikthyer reputacionin e tij: u bë një punëtor i palodhur për paqen, mjedisin dhe të drejtat e njeriut, për të cilat u njoh me Çmimin Nobel për Paqe.
Presidenti më jetëgjatë në historinë e SHBA-së, ai festoi ditëlindjen e tij të 100-të në tetor 2024, teksa kishe kohë që trajtohej kundër kancerit.
James Earl Carter Jr lindi më 1 tetor 1924 në qytetin e vogël Plains, Georgia, më i madhi nga katër fëmijët.
Babai i tij kishte filluar biznesin e familjes në fushën e kultivimit të kikirikut dhe nëna e tij, Lillian, ishte një infermiere e regjistruar.
Përvoja e Depresionit të Madh dhe besimi i patundur baptist mbështetën filozofinë e tij politike.
Një basketbollist yll në shkollën e mesme, ai kaloi shtatë vjet në Marinën e SHBA – gjatë së cilës kohë u martua me Rosalynn, një mike e motrës së tij – dhe u bë oficer nëndetëse. Por me vdekjen e babait të tij në 1953, ai u kthye për të drejtuar fermën familjare.
Prodhimi i vitit të parë dështoi për shkak të thatësirës, por Carter e ktheu biznesin dhe u bë i pasur në këtë proces.
Ai hyri në politikë, i zgjedhur në një sërë bordesh lokale shkollash dhe bibliotekash, përpara se të kandidonte për Senatin e Georgias.
Aktivist për të drejtat civile
Politika amerikane u ndez pas vendimit të Gjykatës së Lartë për ndarjen e shkollave.
Me prejardhjen e tij si fermer nga një shtet jugor, Carter mund të pritej të kundërshtonte reformën – por ai kishte pikëpamje të ndryshme nga babai i tij.
Ndërsa shërbente dy mandate në Senatin e shtetit, ai shmangu përplasjet me segregacionistët – duke u përfshirë shumë në partinë Demokratike.
Por pasi u bë guvernator i Georgias në vitin 1970, ai u bë më i hapur në mbështetjen e tij për të drejtat civile.
“Unë ju them sinqerisht,” deklaroi ai në fjalimin e tij inaugurues, “se koha e diskriminimit racor ka mbaruar”.
Ai vendosi fotografitë e Martin Luther Kingut në muret e ndërtesës së Kapitolit dhe u sigurua që afrikano-amerikanët të emëroheshin në poste publike.
Megjithatë, ai e kishte të vështirë të balanconte besimin e tij të fortë të krishterë me instinktet e tij liberale kur bëhej fjalë për ligjin e abortit.
Edhe pse ai mbështeti të drejtat e grave për të ndërprerë shtatzëninë, ai refuzoi të rrisë fondet për ta bërë të mundur këtë.
Ndërsa Carter nisi fushatën e tij për presidencën në vitin 1974, kombi ishte ende i tronditur nga skandali Watergate.
Ai u paraqit si një fermer i thjeshtë kikiriku, i pandotur nga etika e dyshimtë e politikanëve profesionistë në Capitol Hill.
‘Tradhtia bashkëshortore në zemrën time’
Ishte habi kur ai pranoi (në një intervistë për revistën Playboy) se kishte kryer tradhti bashkëshortore me zemër shumë herë”.
Por doli se nuk kishte “skelete në dollapin” e tij.
Në fillim, sondazhet sugjeruan se ai u mbështet vetëm nga rreth 4% e demokratëve. Megjithatë, vetëm nëntë muaj më vonë, ai rrëzoi presidentin aktual Gerald Ford, një republikan.
Në ditën e tij të parë të plotë në detyrë, ai fali qindra mijëra burra që i ishin shmangur shërbimit në Vietnam – ose duke ikur jashtë vendit ose duke mos u regjistruar në bordin e tyre vendas.
Një kritik republikan, senatori Barry Goldëater, e përshkroi vendimin si “gjëja më e turpshme që një president ka bërë ndonjëherë”.
Carter rrëfeu se ishte vendimi më i vështirë që kishte marrë në detyrë.
Ai emëroi gra në poste kyçe në administratën e tij dhe inkurajoi Rosalynn të mbante një profil kombëtar si Zonjë e Parë. Ai mbrojti (pa sukses) një Amendament të të Drejtave të Barabarta në Kushtetutën e SHBA-së, i cili do të kishte premtuar mbrojtje ligjore kundër diskriminimit në bazë të gjnisë.
Një nga liderët e parë ndërkombëtarë që mori seriozisht ndryshimin e klimës, Carter veshi xhinse dhe pulovra në Shtëpinë e Bardhë dhe refuzoi ngrohjen për të kursyer energji. Ai instaloi panele diellore në çati – të cilat më vonë u hoqën nga Presidenti Ronald Reagan – dhe miratoi ligje për të mbrojtur miliona hektarë tokë në Alaskë.
Një mision shpëtimi katastrofik
“Bisedat” e tij televizive ishin të qetë me vetëdije, por kjo qasje dukej shumë informale ndërsa problemet shtoheshin.
Ndërsa ekonomia amerikane ra në recesion, popullariteti i Carter filloi të bjerë.
Ai u përpoq të bindte vendin të pranonte masa të rrepta për t’u marrë me krizën energjetike – duke përfshirë racionimin e benzinës – por u përball me kundërshtime të hidhura në Kongres.
Planet për të futur një sistem të kujdesit shëndetësor universal u themeluan gjithashtu në legjislaturë, ndërkohë që papunësia dhe normat e interesit u rritën.
Politika e tij në Lindjen e Mesme filloi me triumf, me Presidentin Sadat të Egjiptit dhe Kryeministrin Begin të Izraelit që nënshkruan marrëveshjen e Camp David në 1978.
Por suksesi jashtë vendit ishte jetëshkurtër.
Revolucioni në Iran, i cili çoi në marrjen e pengjeve amerikane, dhe pushtimi sovjetik i Afganistanit ishin prova të rënda.
Carter ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Teheranin dhe zbatoi sanksione tregtare në një përpjekje të dëshpëruar për të çliruar amerikanët.
Një përpjekje për t’i shpëtuar ata me forcë ishte një fatkeqësi, duke lënë tetë ushtarakë amerikanë të vdekur.
Incidenti pothuajse me siguri i dha fund çdo shprese për rizgjedhje.
Pas largimit nga detyra, Carter kishte një nga vlerësimet më të ulëta të miratimit se çdo president i SHBA. Por në vitet në vijim, ai bëri shumë për të rivendosur në vend reputacionin e tij.
Në vitin 2002, Carter u bë presidenti i tretë i SHBA-së, pas Theodore Roosevelt dhe Ëoodroë Ëilson, që fitoi Çmimin Nobel për Paqe – dhe i vetmi që e fitoi atë për punën e tij pas presidencës.
“Problemi më serioz dhe më universal”, tha ai në leksionin e tij Nobel, “është hendeku në rritje midis njerëzve më të pasur dhe më të varfër në tokë”.
Me Nelson Mandelën, ai themeloi The Elders, një grup liderësh globalë që u angazhuan për të punuar për paqen dhe të drejtat e njeriut.
Një mënyrë jetese modeste
Në pension, Carter zgjodhi një mënyrë jetese modeste.
Ai shmangu paraqitjet fitimprurëse të të folurit dhe vendet në bordet e korporatave për një jetë të thjeshtë me Rosalynn në Plains, Georgia, ku të dyja kanë lindur.
Carter nuk donte të fitonte para nga koha e tij në Zyrën Ovale.
“Unë nuk shoh asgjë të keqe në këtë; Unë nuk fajësoj njerëzit e tjerë që e bëjnë këtë,” tha ai për Ëashington Post. “Nuk ka qenë kurrë ambicia ime të jem i pasur.”
Ai ishte i vetmi president modern që u kthye në shtëpinë ku kishte jetuar para se të hynte në politikë, një shtëpi njëkatëshe me dy dhoma gjumi.
Sipas Post, shtëpia e Carters vlerësohej në 167,000 dollarë – më pak se automjetet e Shërbimit Sekret të parkuara jashtë për t’i mbrojtur ata.
Në vitin 2015, ai njoftoi se po trajtohej nga kanceri, sëmundja që i mori jetën prindërve dhe tre motrave të tij.
Vetëm disa muaj pas operacionit për një thyerje të ijeve, ai u kthye në punë si ndërtues vullnetar me Habitat for Humanity. Ish-presidenti dhe gruaja e tij filluan punën me bamirësinë në vitin 1984 dhe ndihmuan në riparimin e më shumë se 4,000 shtëpive në vitet që pasuan.
Ai vazhdoi të jepte mësim në një shkollë të së dielës në Kishën Baptiste Maranatha në Plains, ndonjëherë duke mirëpritur në klasën e tij kandidatët presidencialë demokratë.
Në nëntor 2023, Rosalynn Carter vdiq. Në homazhe, ish-presidenti tha se gruaja e tij prej 77 vitesh ishte “partnerja ime e barabartë në gjithçka që kam arritur ndonjëherë”.
Filozofia politike e Carter përmbante elementet ndonjëherë konfliktuale të një edukimi konservator të qytetit të vogël dhe instinktet e tij natyrore liberale.
Por ajo që me të vërtetë e shtyu jetën e tij në shërbimin publik ishin besimet e tij të thella fetare, shkruan balkanweb.al.“Nuk mund të shkurorëzoni besimin fetar dhe shërbimin publik. Unë kurrë nuk kam zbuluar ndonjë konflikt midis vullnetit të Zotit dhe detyrës sime politike. Nëse ju shkelni njërën, ju shkelni tjetrën,” tha ai.
