“Kosova Republikë”, “Liri, barazi, drejtësi” si edhe “Duam bashkim” ishin thirrjet e lëvizjes së marsit të vitit 1981, kur u organizuan një seri protestash të studentëve të Universitetit të Prishtinës, ndaj kushteve të papërshtatshme të jetesës dhe studimit.
Por kërkesat që nisën me përmbajtje sociale evoluuan në kërkesa që shpërfaqnin pakënaqësitë politike. Protesta spontane e studentëve të Kosovës, të cilat u mbajtën në Prishtinë më 4 mars 1981 për kushte më të mira në mensën e studentëve, e cila ishte shtypur me dhunë nga policia, nxiti demonstratën e organizuar të studentëve më 11 mars, e cila po ashtu u shtyp me dhunë dhe u paraburgosën disa studentë. Më këtë nisi edhe zinxhiri i demonstratave të 81’ës. Demonstratat e vitit 1981, më 11 mars, mandej më 24 mars, si dhe më 1 e 2 prill, ndodhën me tërë masivitetin, duke inkuadruar më në fund në mesin e studentëve edhe klasën punëtore atë kohë. Ato pasuan me tubimet e njohura si “Demonstratat e punëtorëve”, në të cilat punëtorët kërkonin lirimin e studentëve të burgosur. Demonstratat që vijuan deri në prill, u shtypën me dhunë policore nga ana e pushtetit jugosllav. Aksioni i njësive speciale të ish-Federatës së Jugosllavisë, i dha hov shpërthimit të zemëratës popullore.
Qindra të rinj dhe aktivistë politikë u burgosën. Si rezultat i përplasjeve u vranë 9 protestues dhe u plagosën 15 të tjerë. Demonstratat e pranverës së vitit 1981 në Prishtinë janë një moment kyç në historinë e Kosovës. Ato rindezën aspiratën kombëtare që do të realizohej pas 3 dekadash, Pavarësia e Kosovës. Demonstratat gjithëpopullore të marsit dhe prillit të vitit, shënuan fillin e kthesës vendimtare të ndarjes përfundimtare të shqiptarëve të robëruar nga ishJugosllavia. Shqiptarët në ishJugosllavi kishin mungesë të theksuar të të drejtave etnike, politike dhe ekonomike. Protestat e studentëve në Prishtinë do të shkaktonin një reaksion zinxhir edhe në qytetet e tjera shqiptare jo vetëm në Kosovë, por edhe në Maqedoni. Krahas kërkesave studentore për kushte më të mira në universitet, në demonstrata pati dhe parulla politike. Për herë të parë do të kërkohej hapur dhe zëshëm “Kosova Republikë”.
NGJARJET
Demonstratat filluan si një lëvizje spontane e studentëve të Kosovës, të cilat u mbajtën në Prishtinë me 4 mars 1981 për kushte më të mira në mensën e studentëve në Prishtinë, por, në fakt, ishte shkëndija në një zinxhir mbi mllefin e akumuluar prej vitesh. Shërbimi policor pas intervenimit brutal ndaj studentëve të revoltuar paraburgosi një numër të madh të studentëve. Kjo ndërhyrje shkakton demonstratën e organizuar të studentëve më 11 mars, e cila po ashtu shtypet me dhunë dhe paraburgosen disa student. Më këtë fillon edhe zinxhiri i demonstratave të 81-ës. Si pasojë rrjedhin tubimet e njohura si “Demonstratat e punëtorëve” në të cilat punëtorët kërkonin lirimin e studentëve të burgosur. Përsëri, organet shtetërore intervenojnë me tërë brutalitetin e tyre. Gjatë këtyre tubimeve, armata jugosllave paraqet prezencën e saj. Pas dy muajsh në territorin e “Krahinës Socialiste të Kosovës” vendoset “Gjendja e jashtëzakonshme” e më vonë edhe shtetrrethimi. Ky zinxhir vazhdon deri me fillimin e luftës në Kosovë. I gjithë zinxhiri i demonstratave është përcjellë nga lufta speciale e doktrina e shenjt serbe.
Që nga fillimi i revoltës në mensë e deri te marrja në dorë e forcës së armatosur, kjo doktrinë ka vepruar me metodat e saja pasive dhe aktive nga prapavija. Katër vitet e para pas demonstratave, nga organet e sigurimi janë dënuar 4 mijë veta. Gjatë periudhës 1981-1990 si rrjedhë e zinxhirit të demonstratave janë vrarë 183 qytetarë civil dhe 63 ushtarë shqiptarë në armatën Jugosllave. Janë dënuar 1346 ushtarë dhe 10000 civil për kundërvajtje politike. 3500 persona kanë vuajtur dënimin mesatar me burg prej 7,1 vjetëve. Çdo i treti shqiptarë në Kosovë është keqtrajtuar nga policia, kurse më 1990 janë helmuar mbi 7000 nxënës dhe studentë kryesisht femra. Në këtë rast u fol edhe për sterilizim të femrave shqiptare me qellim uljen e popullsisë shqiptare në Kosovë. Nga kjo pikëpamje shteti jugosllav barazohet me veprimet e Sadam Huseinit kundra kurdëve.
DËNIMET
Në gusht të vitit 1981, Gani Koçi, Januz Januzi, Ramadan Dobra, Kadri Kryeziu, Murat Musljiu, Selim Geci dhe Bedri Deliu u dënuan me burg për organizimin e demonstratave të 11 marsit. Në aktgjykim thuhej se të pandehurit kishin rënë dakord një natë para se të shpërthente trazirat në dhomën e konviktit studentor për të përfituar nga pakënaqësia e studentëve, të cilët prej disa ditësh ankoheshin për shërbimin e keq në mensë. Ata përpunuan një plan, ndanë rolet dhe më pas të nesërmen i prezantuan më shumë studentë me qëllimin e tyre, të cilët pranuan t’i bashkoheshin. Pasi shkaktuan një incident në mensë, ata i çuan studentët e pakënaqur para konvikteve dhe diktuan parulla. Atyre iu bashkua Ali Lajqi, Bajram Kosumi (Bajram Kosumi, anëtar i delegacionit të shqiptarëve të Kosovës në Rambuje. Pas luftës, nënkryetar i Aleancës për Ardhmërinë e Kosovës. Ka mbajtur detyrën e Kryeministrit të Kosovës (2004-2005), pas dorëheqjes së kryetarit të partisë, Ramush Haradinaj), Musli Kosumi dhe Halit Osmani.
Të gjithë ata tashmë ishin të lidhur me lëvizjen ilegale separatiste shqiptare, e cila mori pjesë aktive në organizimin e demonstratave të mëvonshme. Në mesin e studentëve të mbledhur ishin Adem Prapashtica, Faton Topali dhe Fatmir Grajçevici, anëtarë të udhëheqjes së Partisë ilegale Komuniste marksiste-leniniste të shqiptarëve në Jugosllavi. Asnjë nga të dënuarit nuk e mohoi pjesëmarrjen në demonstratë, por gabimisht pretenduan se nuk kishte organizim, por rebelimi shpërtheu për shkak të kushteve të vështira të jetesës së studentëve. Ismail Bala, asokohe nxënës i shkollës së mesme “Jeta e Re” në Suharekë – pjesëtar i grupeve ilegale (OMLK), më pas anëtar i Lëvizjes Kombëtare për Çlirimin e Kosovës dhe UÇK-së – është arrestuar më 3 qershor 1981 dhe si 16-vjeçar do të dënohet me katër vjet burg. Ai e formuloi rëndësinë e demonstratave si më poshtë: “Demonstratat e vitit 1981 janë zgjimi i popullit shqiptar nga agonia. Ata shënuan rrugën që duhet të ndjekë shqiptari kosovar, drejt çlirimit dhe pavarësisë së plotë nga Serbia. Ata e forcuan ndjenjën kombëtare dhe largimin tonë nga popujt e tjerë sllavë të ishJugosllavisë”.
REAGIMET
Demonstratat e vitit 1981 u bënë faktor dhe burim informacioni për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare. Zhvillimi i ngjarjeve të mars-prillit 1981 u mbështet nga Shqipëria dhe u shkrua pothuajse nga i gjithë shtypi botëror. Agjencitë dhe shtypi i vendeve perëndimore shkruan dhe mbështetën vërtet demonstratat. Në kongresin e 8-të të Partisë së Punës Shqiptare, Enver Hoxha deklaroi se shteti shqiptar mbrojti dhe do të vazhdojë të mbrojë atë pjesë të kombit shqiptar që jeton në “të tyre”. vendet në Jugosllavi”, dhe kjo nuk është ndërhyrje në punët e brendshme të Jugosllavisë.
Edhe pse politika e asaj kohe në Shqipëri i mbështeti këto demonstrata dhe kërkesat e tyre, një dekadë më vonë, në shtator të vitit 1992, Presidenti i Shqipërisë, Ramiz Alia, në një intervistë të gjatë të realizuar nga Blerim Shala dhe Lukman Halili, botuar si libër me titull “Unë Ramiz Alija – Dëshmi e historisë”, tha: “Mund të them se demonstratat e vitit 1981 ishin krejtësisht të papritura për ne dhe shpesh pyesnim se kush ishte i interesuar për to, sepse zhvillimi i marrëdhënieve ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës ishte shumë i favorshëm, sepse nga këto ngjarje përfitonin të tjerët më shumë se shqiptarët. Personalisht kam menduar vazhdimisht se serbët kanë përfituar më shumë nga ato ngjarje”./Gazeta Panorama
