Vit pas viti, diagnoza ndërkombëtare e peizazhit mediatik të Serbisë mbetet e njëjtë: Teksa hapësira për median profesionale të pavarur po zvogëlohet, mjetet e propagandës së qeverisë po bëhen më të zhvilluara dhe të sofistikuara.
“Qëllimi kryesor i Partisë Progresive Serbe (SNS) pas ardhjes në pushtet në vitin 2012 ishte vendosja e të gjithë peizazhit mediatik nën kontroll të fortë. Dhe ata e bënë këtë në mënyrë shumë sistematike”, – thotë për DW gazetari dhe analisti Nedim Sejdinovic.
Modeli, thotë ai, ishte i thjeshtë: Mediat e gatshme të bashkëpunonin me autoritetet morën mbështetje financiare dhe institucionale, ndërsa ato që refuzuan përballeshin me izolim ekonomik dhe politik.
Marrja e kontrollit mediave lokale dhe provinciale
Një nga hapat e parë ishte marrja e kontrollit të transmetuesit publik provincial në Vojvodinë, ku i gjithë menaxhmenti, së bashku me redaktorët dhe prezantuesit e programeve të lajmeve, u zëvendësua pasi SNS erdhi në pushtet në këtë rajon.
“Por një nga elementët më të rëndësishëm të këtij inxhinierie mediatike ishte blerja e mediave, veçanërisht në nivel lokal, nga njerëz që janë pjesë e elitës sunduese, siç është familja e [ministrit] Bratislav Gasic, ose manjatë si Radojica Milosavljevic”, – thotë Sejdinovic.
“Rezultati është se rreth 90% e mediave janë të lidhura drejtpërdrejt ose tërthorazi me regjimin e Aleksandar Vuçiçit”, shtoi ai, duke iu referuar presidentit populist të Serbisë.
Sejdinovic thotë se këto media mbahen nga paratë publike, të cilat sigurohen përmes disa kanaleve paralele. Kjo është konfirmuar nga raporte të shumta të organeve mbikëqyrëse.
Kanali i parë është bashkëfinancimi i projekteve, ku fondet publike u ndahen mediave përmes thirrjeve konkurruese për të mbështetur përmbajtjen mediatike që i shërben interesit publik.
Sipas analizave nga BIRN dhe Qendra për Komunitete të Qëndrueshme, rreth 120 milionë euro (140 milionë dollarë) janë shpenzuar për këtë në nivel lokal, rajonal dhe shtetëror gjatë dekadës së fundit, ku shumica shkojnë për mediat që mbështesin hapur qeverinë.
Kanali i dytë, shumë më i madh dhe më pak transparent është reklama shtetërore, të cilën analizat tregojnë se është gjithashtu kryesisht e drejtuar drejt të njëjtave media pro-qeveritare.
Një formë e tretë presioni vjen nga tregu. “Është krijuar një atmosferë në të cilën edhe kompanitë e mëdha private shmangin reklamat në mediat e pavarura, në mënyrë që të mos dëmtojnë marrëdhënien e tyre me autoritetet, dhe në një mjedis të çrregulluar politik dhe ekonomik, kjo është e nevojshme për të bërë biznes”, – tha Sejdinovic.
Nj formë e tretë presioni vjen nga tregu. “Është krijuar një atmosferë në të cilën edhe kompanitë e mëdha private shmangin reklamat në mediat e pavarura, në mënyrë që të mos dëmtojnë marrëdhënien e tyre me autoritetet, dhe në një mjedis të çrregulluar politik dhe ekonomik, kjo është e nevojshme për të bërë biznes”, – tha Sejdinovic.
Vija ndarëse midis gazetarisë dhe propagandës është fshirë
Në një sistem të tillë, vija ndarëse midis gazetarisë dhe propagandës është pothuajse e fshirë. Zërat kritikë delegjitimohen dhe demonizohen, ndërsa skandalet raportohen pa kontekst dhe paraqiten vetëm përmes këndvështrimit të zyrtarëve qeveritarë.
Në të njëjtën kohë, hapësira publike është e mbushur me praninë e Presidentit Vuçiç. Fjalimet e tij shpesh transmetohen drejtpërdrejt, duke ndërprerë programet e rregullta televizive dhe radiofonike, ndërsa tubimet e partive transmetohen njëkohësisht në stacionet televizive kombëtare, rajonale dhe lokale.
Shikuesit që ndërrojnë kanale shpesh hasin të njëjtën përmbajtje: të njëjtën fytyrë, të njëjtin mesazh.
Shkalla e kontrollit ishte e dukshme edhe gjatë fushatës presidenciale të vitit 2017, kur pothuajse të gjitha gazetat e përditshme botuan reklama në faqen e parë për kryeministrin e atëhershëm Aleksandar Vuçiç — një zhvillim i paprecedentë në historinë moderne politike të Serbisë.
Opozita rrallë shfaqet në raportimet e rregullta, dhe zërat disidentë shpesh etiketohen si “tradhtarë”, “mercenarë të huaj” ose “armiq të shtetit”.
Në këtë mjedis, shënjestrimi dhe diskreditimi i kundërshtarëve të qeverisë është bërë rutinë.
Nga besnikët te “super-besnikët”
Sejdinovic thotë se teksa kriza politike thellohet, veçanërisht pas valëve të protestave gjatë 18 muajve të fundit, kontrolli mbi median po hyn në një fazë të re.
“Besnikët e SNS-së tani po zëvendësohen me super-besnikë”, shpjegoi ai.
Disa media pro-qeveritare, vuri në dukje ai, më parë e kufizonin veten në mbulimin pozitiv të qeverisë dhe injorimin e zërave kritikë, por kjo padyshim nuk ishte e mjaftueshme.
“Tani qëllimi është që të gjitha mediat të shndërrohen në një lloj arme politike primitive që do të përhapë gënjeshtrat, do të shpifë për njerëzit, do të përdorë gjuhë të ashpër dhe do të krijojë një atmosferë përçarjesh të thella politike në shoqëri”, thotë ai.
Hapen “pika të reja shitjeje”
Ky trend reflektohet edhe në shfaqjen e shpejtë të mediave të reja. Shoqata e Medias Elektronike të Pavarur (ANEM) në Serbi ka vënë re regjistrimin e 78 mediave të reja vetëm që nga fillimi i vitit 2026.
“Ky është një zgjerim i makinerisë mediatike për përhapjen e propagandës qeveritare”, – thotë Bojan Cvejic i ANEM. “Tekstet e tyre janë të panënshkruara dhe pothuajse identike, duke i bërë ato më shumë si pamflete sesa përmbajtje gazetareske, të përdorura për fushata kundër kritikëve”, – i tha ai DW.
Serbia bie në renditjen e lirisë së shtypit
Sipas Indeksit të fundit Botëror të Lirisë së Shtypit të publikuar nga “Reporterët pa Kufij”, Serbia ka rënë në vendin e 104-t dhe tani klasifikohet midis vendeve me një “situatë të vështirë” për lirinë e medias.
Raporti thekson se pavarësisht disa luhatjeve të mëparshme në renditje, mjedisi i përgjithshëm për gazetarët në Serbi vazhdon të përkeqësohet, i karakterizuar nga presioni politik në rritje, pluralizmi i kufizuar në media dhe kushtet e përkeqësuara për raportim të pavarur.
Vuçiç pritet të shpallë së shpejti zgjedhjet parlamentare, dhe shumë njerëz spekulojnë se ato mund të mbahen diku midis qershorit dhe fundit të vitit.
Sejdinovic paralajmëroi se situata mund të përkeqësohet më tej, me fazën tjetër që potencialisht përfshin presion më të fortë mbi sferën digjitale, duke ndjekur modelet e vërejtura në sisteme të tjera autoritare.
“Problemi i lirisë së medias në Serbi është një problem politik”, thotë ai. “Është e vështirë të zgjidhet pa një ndryshim qeverie, sepse kjo qeveri, nga vetë natyra e saj, është në thelb një kundërshtare e gazetarisë profesionale.”/euronews
