Agim Vuniqi
Në shekullin XXI, kur demokracia propagandohet si eksport i civilizimit perëndimor, shtetet e brishta të Ballkanit vazhdojnë të mbeten peng i një realiteti më të thellë e më të errët — një rrjet pushteti që vepron përtej institucioneve formale, që nuk njihet në kushtetuta, por që përcakton fatet e tyre politike.
Ky është “deep state” — shteti i padukshëm, që e udhëheq shtetin e dukshëm.
Koncepti i “deep state”-it lindi në Turqi, pas zbulimit të strukturave paramilitare që manipulonin politikën, mediat dhe drejtësinë në emër të “rëndit kombëtar”. Por shumë shpejt ai u shndërrua në term global, që përshkruan pushtetet e brendshme të fshehta — nga Washingtoni e deri në Moskë, nga Kajro e deri në Prishtinë — që mbijetojnë përtej zgjedhjeve dhe rotacionit politik. Në thelb, ai nënkupton përplasjen midis shtetit formal dhe shtetit real.
Në Shtetet e Bashkuara, paralajmërimi i presidentit Eisenhower për “kompleksin ushtarako-industrial” ishte një formë e hershme e këtij koncepti. Edhe pse demokracia amerikane ka institucione të forta, burokracia permanente e Pentagonit, CIA-s dhe NSA-së shpesh ka ndikuar në politikën e jashtme përtej vullnetit presidencial. Ky “deep state demokratik” është institucionalizuar në emër të sigurisë globale, por shpesh ka krijuar vakuume politike në rajone të brishta — përfshirë edhe Ballkanin.
Në Ballkan, “deep state”-i mori trajta të ndryshme. Në Serbi, ai mbeti trashëgimi e aparatit të vjetër të UDB-së dhe ushtrisë, që përcaktoi edhe rrjedhën e luftërave të viteve ’90. Në Bosnje, u përthith brenda strukturave të pasluftës, në ndarje etnike të institucionalizuara. Në Shqipëri, mori formën e një simbioze mes politikës dhe oligarkisë. Ndërsa në Kosovë, “deep state”-i është më i ndërlikuar: një përzierje midis rrjeteve të ish-strukturave të luftës, burokracisë së pasluftës dhe ndikimit të misioneve ndërkombëtare që vepruan në emër të stabilitetit, por shpesh e zëvendësuan sovranitetin real.
Në Kosovën e pasluftës, ndërhyrjet e huaja krijuan një shtet hibrid – me institucione demokratike në letër, por me vendimmarrje të ndikuar nga misionet ndërkombëtare dhe rrjetet e interesave lokale. Këtu “deep state” nuk është vetëm vendor, por edhe transnacional, një ndërlidhje midis burokratëve të huaj dhe elitave vendase që e mbajtën shoqërinë në një gjendje varësie. Prandaj, pavarësia politike nuk është përkthyer ende në pavarësi institucionale.
Në këtë kuptim, Ballkani funksionon si laborator i kontrollit të menaxhuar: qeveritë ndërrohen, por strukturat e padukshme që mbajnë pushtetin ekonomik, mediatik dhe të sigurisë mbeten. “Deep state”-i modern nuk ka më uniformë apo emblemë — ai fshihet pas kontratave publike, fondeve të ndihmës, mediave të kontrolluara dhe mekanizmave të gjyqësorit të ngadalshëm. Ai mban gjallë frikën, konfuzionin dhe mungesën e besimit te shteti, për t’i zgjatur vetes jetën politike.
Por historia tregon se asnjë “deep state” nuk është i përjetshëm. Ai mbijeton vetëm sa kohë që shoqëria mbetet e dekurajuar dhe e painformuar. Në momentin kur qytetari i zakonshëm fillon të kërkojë llogari dhe media rikthen funksionin kritik, shteti i padukshëm fillon të zbehet. Sot, kur teknologjia ka thyer monopolin e informacionit, po fillon të thyhet edhe monopoli i pushtetit të padukshëm.
Për Kosovën dhe për gjithë rajonin, rruga e çlirimit të dytë — pas asaj nga pushtuesit — është çlirimi nga padukshmëria, nga hijet që qeverisin përmes frikës dhe pasigurisë. Vetëm atëherë shteti do të jetë i thellë në vlera, e jo në fshehtësi.
