Thatësirat më të shpeshta dhe më intensive kanë vënë në rrezik këtë rrugë të rëndësishme detare, duke detyruar autoritetet të ndërmarrin një plan kontrovers për ndërtimin e një dige në lumin Río Indio për të siguruar furnizimin me ujë të kanalit. Ky projekt do të përmbytë mijëra banesa, duke zhvendosur rreth 2300 njerëz nga komunitetet e prekura.
Në mes të kësaj krize, Kanali i Panamasë është bërë pjesë e agjendës ekspansioniste të ish-presidentit amerikan Donald Trump. Që nga marrja e detyrës, ai ka kërkuar që Shtetet e Bashkuara të rimarrin kontrollin e kanalit, madje nuk ka përjashtuar mundësinë e përdorimit të forcës ushtarake. Trump ka pretenduar në mënyrë të rreme se Kina kontrollon kanalin dhe është ankuar për tarifat e larta të kalimit.
Këto deklarata kanë hasur në kundërshtim të fortë nga liderët panamezë. Presidenti i Panamasë, José Raúl Mulino, deklaroi se sovraniteti i vendit mbi kanalin është i padiskutueshëm. Ndërkohë, ekspertët mendojnë se ndërhyrja amerikane do të kishte pasoja të rënda, pasi menaxhimi i kanalit është një detyrë jashtëzakonisht komplekse, veçanërisht në kushtet e krizës së klimës.
Kriza e thatësirës dhe rreziku për kanalin
Kanali i Panamasë funksionon si një “ashensor ujor”, duke përdorur një sistem ndërlidhës të digave që ngre anijet rreth 26 metra mbi nivelin e detit përmes Liqenit Gatún, një nga liqenet më të mëdha artificiale në botë. Çdo kalim kërkon rreth 190 milionë litra ujë të ëmbël nga ky liqen, i cili gjithashtu furnizon me ujë të pijshëm më shumë se 50% të popullsisë së Panamasë.
Liqeni Gatún dhe Liqeni Alajuela mbështeten 100% nga reshjet e shiut, por ndryshimet klimatike po i bëjnë këto burime gjithnjë e më të pasigurta. Panamaja është një nga vendet më të lagështa në botë, por cikli natyror El Niño ka shkaktuar thatësira të përsëritura. Në vitet 2023 dhe 2024, një periudhë e fortë e El Niño uli nivelet e ujit në pikën kritike, duke detyruar autoritetet të reduktojnë numrin e kalimeve ditore nga 36 në vetëm 24, duke shkaktuar ndërprerje në zinxhirët e furnizimit global.
Sipas studiuesit Steve Paton nga Instituti i Kërkimeve Tropikale të Smithsonian në Panama, frekuenca e thatësirave është rritur ndjeshëm. “Më parë, një thatësirë e madhe ndodhte çdo 20 vjet. Tani kemi përjetuar tri brenda më pak se 30 viteve”.
Një zgjidhje e debatueshme: Diga e Río Indio
Për të siguruar të ardhmen e kanalit, Autoriteti i Kanalit të Panamasë ka propozuar ndërtimin e një dige në lumin Río Indio për të krijuar një rezervuar të ri. Ky projekt, i cili do të kushtojë rreth 1.6 miliardë dollarë dhe do të zgjasë rreth gjashtë vjet për t’u ndërtuar, pritet të stabilizojë furnizimin me ujë për 50 vitet e ardhshme.
Megjithatë, ky plan ka hasur në kundërshtime të forta, pasi do të zhvendosë komunitete të tëra, duke përmbytur shtëpi, toka bujqësore, shkolla dhe klinika shëndetësore. “Ky është një kërcënim i drejtpërdrejtë për komunitetet që kanë jetuar dhe punuar në këto toka për gjenerata,” tha Alberto Agrazal nga Rrjeti Ekologjik i Kishës Katolike.
Autoritetet kanë premtuar kompensime dhe zhvendosje të drejtë, por historia e zhvendosjeve të mëparshme për projektet e kanalit ka krijuar një mungesë besimi te banorët lokalë. “Opozita është e fortë dhe e organizuar,” shtoi Agrazal.
Një e ardhme e pasigurt
Edhe nëse diga ndërtohet, ekspertët paralajmërojnë se nuk do të jetë e mjaftueshme. Osvaldo Jordán, një politolog panamez, thekson se kanali ka nevojë për menaxhim më të mirë, duke përfshirë mbrojtjen e pyjeve, uljen e ndotjes dhe kontrollin e urbanizimit të pakontrolluar. “Mund të ndërtoni Río Indio dhe tri diga të tjera, por problemi nuk do të zgjidhet.”
Në këtë sfond kompleks, Trump vazhdon të përdorë retorikën e tij agresive. Megjithatë, sipas Ryan Berg nga Qendra për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare, është e paqartë se si SHBA mund të rimarrë kontrollin e kanalit. “Trump vepron me shpejtësi, por ky është një projekt afatgjatë”.
Në Panama, këto kërcënime kanë ringjallur ndjenjat patriotike. Kanali nuk ishte një dhuratë, por një e drejtë e rikuperuar, thekson aktivistja Renate Sponer nga organizata mjedisore Ya es Ya. “Çdo problem me të cilin ai përballet, duhet të zgjidhet nga panamezët.
