Në një kohë kur në Kosovë vazhdojnë kërkimet për gjetjen e mbetjeve mortore të shqiptarëve të zhdukur me dhunë gjatë luftës së vitit 1999, në Rashkë të Serbisë është zbuluar një monument kushtuar pjesëtarëve të Brigadës së 37-të të Motorizuar të Ushtrisë Jugosllave.
Kjo njësi ushtarake prej vitesh përmendet në dokumentacionin e organizatave për të drejtat e njeriut dhe në kërkesat e institucioneve të Kosovës për zbardhjen e krimeve të luftës dhe fatit të personave të zhdukur.
Në ceremoninë e organizuar në Rashkë morën pjesë ministri i Brendshëm i Serbisë, Ivica Daçiq, dhe ish-komandanti i kësaj brigade, Lubisha Dikoviq.
Gjatë ceremonisë, Brigada e 37-të u cilësua si një njësi “heroike”, pavarësisht akuzave dhe kërkesave të vazhdueshme për transparencë rreth veprimtarisë së saj gjatë luftës në Kosovë, raporton kossev.
Institucionet e Kosovës kanë kërkuar vazhdimisht hapjen e arkivave ushtarake të kësaj brigade, duke vlerësuar se dokumentacioni i saj mund të jetë i rëndësishëm për zbardhjen e fatit të personave të zhdukur dhe hetimin e krimeve të kryera gjatë luftës.
Në korrik të vitit 2024, kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, deklaroi se Prishtina i kishte dorëzuar Beogradit një kërkesë zyrtare për hapjen e arkivave të Brigadës së 37-të, në kuadër të zbatimit të Deklaratës për Personat e Zhdukur, të arritur në dialogun e ndërmjetësuar në Bruksel. Kjo kërkesë, sipas autoriteteve kosovare, është përsëritur edhe këtë vit në kuadër të Komisionit të Përbashkët për Personat e Zhdukur.
Fondi për të Drejtën Humanitare në Serbi ka theksuar prej kohësh rëndësinë e dokumentacionit të kësaj brigade. Në dosjen e saj për rastin “Rudnica”, organizata pretendon se personat e gjetur në varrezën masive në Rudnicë ishin civilë shqiptarë të vrarë në pranverën e vitit 1999 në rajonin e Drenicës, i cili në atë kohë ishte nën përgjegjësinë operative të Brigadës së 37-të të Motorizuar.
Sipas Fondit, dokumentet e disponueshme dëshmojnë për një operacion të zhvendosjes dhe fshehjes së trupave të viktimave në territorin e Serbisë pas përfundimit të luftimeve.
Beogradi zyrtar i ka kundërshtuar këto pretendime. Ministria e Mbrojtjes së Serbisë ka deklaruar se klasifikimi i dokumenteve është bërë në përputhje me ligjin dhe se kjo nuk pengon punën e institucioneve kompetente.
Ndërkohë, organizatat për të drejtat e njeriut dhe institucionet e Kosovës vazhdojnë të kërkojnë transparencë për dokumentacionin ushtarak që lidhet me periudhën e luftës, duke theksuar se zbardhja e fatit të personave të zhdukur mbetet një çështje e pazgjidhur.
Vendosja e një monumenti për një njësi ushtarake që vazhdon të jetë objekt i kërkesave për hetime dhe hapje arkivash ka nxitur reagime, ndërsa familjet e të zhdukurve ende presin informacion për fatin e më shumë se 1 500 personave.
Sipas të dhënave zyrtare, në Kosovë janë dokumentuar emrat e mbi 13 mijë viktimave të luftës së fundit.
