Politika antishqiptare e Serbisë përgjatë një shekulli e ka shfrytëzuar trashëgiminë kulturore në Kosovë për përçarje, ndërsa gjatë luftës së viteve 1998–1999 shkatërrimet ishin të synuara për të fshirë gjurmët dhe për të mohuar plotësisht praninë autoktone të shqiptarëve.
Në periudha të ndryshme, e sidomos gjatë luftës së fundit, trashëgimia kulturore e Kosovës pësoi dëmtime të mëdha. Tipari kryesor i këtij shkatërrimi ishte se ai ishte mirë i paramenduar dhe i planifikuar nga qeveria serbe e kohës. Dhuna dhe shkatërrimi u panë në fshatra dhe qytete anembanë vendit, gjë që çoi në ndërhyrjen ushtarake të NATO-s në vitin 1999 ndaj caqeve ushtarake serbe.
Megjithatë, në nivel ndërkombëtar, ende nuk ka pasur ndonjë proces gjyqësor për fajtorët e rrënimit të trashëgimisë kulturore. Shumë organizata të huaja që erdhën në Kosovë pas luftës nuk e ngritën zërin për dëmet e shkaktuara nga Serbia, e as nuk ndoqën penalisht përgjegjësit për krimet kundër trashëgimisë kulturore.
Në Kosovë u shkatërrua dhe u dogj çdo gjë që lidhej me shqiptarët: kisha katolike, xhami, mesxhide, tyrbe, teqe, dokumente fetare – gjithandej e pa asnjë mëshirë. Ky shkatërrim ishte pjesë e një modeli të dhunës dhe shtypjes kulturore nga agresori serb. Deri më sot askush nuk ka kërkuar as një falje publike për aktet që synonin zhdukjen e trashëgimisë kulturore, e cila mbetet thelb i identitetit të një populli dhe komponent kyç i historisë së tij.
Njëri prej shembujve më të rëndë të kësaj tragjedie është shkatërrimi i çarshive, bibliotekave, arkivave, shumë objekteve arkitekturore, monumenteve dhe artefakteve që ishin trashëguar brez pas brezi. Statistikat tregojnë se gjatë luftës serbët shkatërruan ose dogjën mbi 200 mijë shtëpi, banesa e lokale afariste, punishte zejtare, fabrika, shkolla, ambulanca, biblioteka dhe objekte të kultit.
Pavarësisht konventave të shumta të krijuara për ruajtjen e dëshmive të historisë njerëzore, Serbia as atëherë e as sot nuk i ka respektuar ato. Ajo vazhdon ende t’i mbajë shumë eksponate të Kosovës të ekspozuara në muze të ndryshëm si të vetat.
Grabitja e eksponateve etnologjike dhe arkeologjike nga Muzeu i Kosovës gjatë vitit 1999, të cilat u dërguan në Serbi dhe ende qëndrojnë atje pa asnjë bazë juridike, është shembulli më i qartë. Edhe pse përpjekjet për kthimin e tyre kanë filluar që nga viti 2007, në kuadër të Planit të Ahtisarit, kjo marrëveshje mbetet ende vetëm në letër.
Edhe më shumë se dy dekada pas luftës, llogaridhënia ndërkombëtare ndaj Serbisë për shkatërrimin e trashëgimisë kulturore në Kosovë mbetet ende një sfidë e hapur./rtk
