Shkruan: Kushtrim Bekteshi
Libri i Orwellit, “Ferma e kafshëve” mbahet si një nga alegoritë më të mira politike të shkruara ndonjëherë. Shkrimi përmes alegorisë është shkrim edhe i këndshëm edhe sfidues, ngase kërkon shumë vëmendje gjatë leximit, e madje edhe gjurmim më të thellë të asaj që lexohet. Platoni shkruante në mënyrë alegorike tek “Alegoria e shpelles”, Kafka poashtu në mënyrë alegorike fliste tek “Metamorfoza”, e shumë alegori të tjera.
Por ku qëndron e veqanta e librit të Orwellit në krahasim me alegoritë ose metaforat e tjera? Gjuha e Orwellit është gjuhë e thjeshtë, tejet e kuptueshme, me një fjalë libër për të gjithë. Orwellin mund të e lexojnë dhe kuptojnë njerëz të profileve të ndryshme, të përgatitjes profesionale të ndryshme, të moshave të ndryshme. Kushdo që e lexon Orwellin e kupton se është alegori dhe nuk bëhet fjalë për fermë të kafshëve në kuptimin bukfal.
Në qendër të trajtimit të librit në fjalë është pushteti, ushtrimi i tij, dhe mirëmbajtja e tij. Të flasësh thjeshtë për pushtetin nuk është aspak gjë e lehtë, në kuptimin e asaj që t’u ikim interpretimeve të komplikuara filozofike për fenomenin në fjalë. Claus Helvetus thoshte se “pushteti synohet për të shijuar privilegjet që ofrohen në të qenit i pushtetshëm”. Ndërkohë Nietzsche theksonte faktin se “Sikur që ekziston vullneti për pushtet, njiashtu ekziston edhe vullneti për nënshtrim”. Orwelli parafërsisht të njejtat gjëra i vë në pah, por në mënyrë metaforike dhe shumë më thjeshtë.
Kur ndodh revolta brenda fermës dhe kafshët e përzënë pronarin e tyre ato krijojnë një lloj vetadministrimi të fermës, pa qenë nën kthetrat e pushtetit të njeriut.Pas kësaj kafshët investuan që të gjitha kafshëve t’u bëhet e qartë se njerëzit janë armiqt e kafshëve dhe se kafshët kanë qenë të shfrytëzuara nga njerëzit për interesa të ngushta të tyre, e duke i lënë atot të bëjnë jetë shumë të vështirë. Nuk ka gjendje që nuk i konvenon dikujt, prandaj edhe kjo gjendje e krijuar në fermë u shkoi përshtati derrave të cilët me dinakëri arritën të marrin në dorë drejtimin e fermës dhe dita ditës të shtrijnë pushtetin e tyre. Derrat udhëhoqën një fushatë propagande shumë të fuqishme, në mënyrë që t’i bindnin të gjitha kafshët se ata duhet të ishin të pushtetshmit e pakontestueshëm brenda fermës.
Pushtetin dhe udhëheqjen e fermës e kërkonin në mënyrë që të krijonin favore për vete dhe në një mënyrë ata të ishin të dalluar ,sa i përket kushteve që ata kishin brenda fermës. Kjo na i kujton atë që thamë më lart kur e cituam Helvetusin, se pushteti synohet për të shijuar ato që ofron të të qenit ie pushtetshëm. Në këtë kuptim mund të themi se Orwelli dhe Helvetusi janë në të njejtën linjë të asaj se pushteti nuk synohet për ndonjë qëllim fisnik apo për të mirën e përgjithshme ose dicka të ngjajshme, por thjeshtë për të krijuar favore për vetën. Në këtë linjë derrat përmes pushtetit të tyre shtuan privilegjet e tyre. Ata thoshin se duhet të ushqehemi mirë, ngase po na gjeti ndonjë gjë e keqe neve kush do të udhëheq me punët e fermës. Kryesorët në udhëheje të fermës ishin Snoubolli dhe Napoleoni. I pari një derr me një imagjinatë të zhvilluar dhe mjaft mendjemprehtë, kurse Napoleoni ishte hamshor, mirëpo jo shumë njeri i fjalës dhe me pamje të vrazhdë.
Të kthehemi tani tek ajo që cituam Nicen kur thotë se sikur që ekziston vullneti për pushtet, njiashtu ekziston vullneti për nënshtrim. Të njejtën gjë e vë në pah edhe Orwelli duke i paraqitur pra disa kafshë (derrat) me një vullnet të paepur për pushtet, kurse shumicën e kafshëve të tjera i karakterizon vullneti për të qenë të nënshtruara. Më lart thamë se pushteti synohet për të gëzuar privilegjet e të qenit i pushtetshëm, ndërsa vullneti për nënshtrim vije në saje të mosgatishmërisë për të marrë përgjegjësi që kërkohen kur gjendemi në pushtet. Në këtë sens përdorej edhe fjalia më e shpeshtë “Napoloni e di më së miri”, pra duke ua deleguar gjithë pushtetin dikujt tjetër dhe duke mos qenë në gjendje as të mendojnë se ai që udhëheq mund të mos di një gjë të caktuar apo të gaboj ndonjë herë. Dhe gjithë kjo indiferencë u shërben njerëzve në pushtet për të zgjeruar e rritur pushtetin përballë të tjerëve dhe për të qenë komod në pozitën e tyre. Orwelli na e bënë të qartë se fenomenet e tilla ndodhin cdo ditë në shoqërinë tonë dhe përmes thjeshtësisë së tij na bënë të kuptojmë më mirë pushtetin, funksionimin, dhe mirëmbajtjen e tij.
Tek “Ferma e kafshëve” dy kryederrat Snoubolli dhe Napoloni të cilët udhëheqnin me fermën patën disa herë mosmarrveshje, e shumë pakënaqësi me njëri tjetrin. Kjo ka ndodhur kur interest e tyre meskine u janë cënuar. Napoloni kishte një projekt për ndërtimin e një mulliri brenda fermës dhe nën administrimin e saj. Mulliri u ndërtua nga kafshët për shumë kohë e me mund të madh. Një ditë kur u zgjuan panë se mulliri ishte bërë rrafsh me tokë. Napoloni fajin ia vëri Snoubollit, sipas tij ai e bëri atë për të mposhtur Napolonin dhe në mënyrë që ai të mos kishte sukses në asnjë mënyrë.
Një cështje të fundit që vlen të përmendim që shpjegohet mjaft mirë përmes “Fermës së kafshëve” është edhe ajo se si të bërit luftë në një kohë përdoret si justifikim për të shpërdoruar, keqpërdorur, e sabotuar në një kohë tjetër. Snoubolli njihej si luftëtar i shquar në betejat që ishin zhvilluar brenda fermës, fillimisht kur u revoltuan kundër Xhonsit (pronarit të fermës), e pastaj edhe në një përleshje të mëvonshme. Por ai nuk ishte i vetmi luftëtar i shquar brenda fermës, kishte të tjerë brenda fermës që kishin luftuar me mjaft zotësi, por nuk kërkonin kompensim për atë kishin bërë.
Sic e theksuam edhe më herët libri i Orwellit ka një gjuhë të kuptueshme, të thjeshtë dhe të qartë , për këtë fakt besoj që ky dhe libra të tillë duhej të futeshin si libra që duhej të lexoheshin nga nxënësit, nëse jo në shkollën filore, në atë të mesme gjithsesi. Programet mësimore parashikojnë që të mësohen fenomenet që i paraqet Orëelli përmes “Fermës së kafshëve. Do të ishte shumë më i efektshëm mësimi i cështjeve në fjalë përmes librave të tillë. Kujtojmë se librat shkollorë në Kosovë kanë edhe ashtu probleme të konsiderueshme dhe duhet të ketë sa më shumë libra të tillë, të paktën të rekomandueshëm, në mënyrë që sado pak të zbusim problemet me tekste. Libra të tillë mundësojnë që pushteti, pabarazia, organizimi social etj., të mësohen e kuptohen shumë më lehtë e më qartë, mase edhe më thellë . Një gjë tjetër tejet pozitive që do të kishte leximi i këtij libri nga nxënësit, padyshim do të ishte debatimi mbi librin. Duke qenë se kultura e debatit në Kosovë nuk është aq e kultivuar, të debatuarit mbi libra do të kishte dy efekte pozitive pra, do të investohej në krijimin e kulturës së përgjithshme të të debatuarit dhe përmes debatit do të thelloheshin edhe më shumë për cështjet e trajtuara në libër. Shpresoj që së shpejti libra të tillë të fillojnë së aplikuari në shkollat në Kosovë.
