Tridhjetë e tre vjet pasi i mbijetoi burgosjes në kampet e Derventës, Drago Knezheviq dëshmoi sërish për ngjarjet e vitit 1992.
Këtë herë, ai u mor në pyetje për disa orë nga hetues amerikanë, të cilët mbërritën në Bosnje dhe Hercegovinë në mes të korrikut, për të mbledhur informacione në kuadër të një hetimi të mundshëm për krimet e luftës të kryera në Derventë dhe për personat që dyshohet se sot jetojnë në Shtetet e Bashkuara.
Gjatë marrjes në pyetje, Knezheviq thotë se e ka kuptuar se kush mund të jetë në fokus të hetuesve amerikanë, por, për shkak të vazhdimit të hetimeve, nuk dëshiron të japë më shumë hollësi.
“Unë kam qenë ‘pacienti’ i tij”, thotë Knezheviq për Radion Evropa e Lirë.
I pyetur se çfarë nënkupton me këtë, ai shpjegon se bëhet fjalë për një person që, sipas tij, e ka rrahur dhe keqtrajtuar gjatë kohës sa ka qenë i burgosur.
“Më rrihte dhe më torturonte. Më jepte një pistoletë që të vrisja veten dhe më thoshte: ‘Tani gjithçka ka marrë fund për ty’”, kujton Knezheviq.
Në kampet e ngritura në ish-selinë e Armatës Popullore Jugosllave në Derventë, në veri të Bosnje dhe Hercegovinës, Knezheviq thotë se kaloi dy muajt më të rëndë të jetës së tij.
Pas kësaj, ai u mbajt edhe 15 ditë në paraburgim në Sllavonski Brod.
“Arrita në një gjendje të tillë psikike, saqë i lutesha Zotit të vdisja. Nuk i duroja më rrahjet”, thotë ai.
Si erdhi deri te bashkëpunimi mes Bosnje dhe Hercegovinës dhe SHBA-së?
Shkuarja e hetuesve amerikanë në Bosnje dhe Hercegovinë u organizua në bashkëpunim me institucionet e drejtësisë së këtij vendi.
Knezheviq thotë se dy inspektorë të Agjencisë Shtetërore për Hetime dhe Mbrojtje (SIPA) u dorëzuan ftesa tetë ish-të burgosurve të kampeve për të dhënë dëshmi para hetuesve amerikanë.
Ai thotë se gjatë intervistave, që zgjatën disa orë, hetuesit shqyrtuan deklaratat që ish-të burgosurit kishin dhënë më herët në Prokurorinë e Bosnje dhe Hercegovinës, duke kërkuar prej tyre sqarime shtesë dhe hollësi për personat që mund të jenë nën hetime.
“Më kërkuan, madje, të përshkruaja edhe çfarë çizmesh mbante një person në kamp. Aq të detajuar janë”, thotë Knezheviq.
Sipas tij, intervista me dëshmitarin e parë zgjati rreth dy orë e gjysmë, ndërsa më pas edhe ai vetë dha dëshminë e tij.
“Bëhet fjalë për gjashtë hetues nga SHBA-ja dhe dy inspektorë të SIPA-s”, tregon Knezheviq.
Radio Evropa e Lirë kërkoi koment nga Departamenti amerikan i Drejtësisë, por ai nuk pranoi as ta konfirmojë e as ta mohojë zhvillimin e ndonjë hetimi.
Prokuroria e Bosnje dhe Hercegovinës mirëpret aktivitetet e SHBA-së
Prokuroria e Bosnje dhe Hercegovinës konfirmoi për Radion Evropa e Lirë se prej vitesh bashkëpunon me institucionet amerikane të drejtësisë në rastet e krimeve të luftës që kanë të bëjnë me persona, të cilët, pas luftës, vazhduan të jetojnë në Shtetet e Bashkuara.
“Prokuroria e Bosnje dhe Hercegovinës mirëpret aktivitetet e kolegëve nga SHBA-ja në trajtimin e rasteve të lidhura me krimet e luftës. Ne kemi komunikim dhe bashkëpunim të mirë me prokuroritë dhe institucionet e drejtësisë amerikane, veçanërisht në hetimet që kanë të bëjnë me persona, të cilët pas luftës vazhduan jetën në SHBA, në identifikimin dhe ndjekjen penale të tyre, si dhe në ekstradimin e tyre tek autoritetet gjyqësore të Bosnje dhe Hercegovinës”, thuhet në përgjigjen e Prokurorisë.
Prokuroria shtoi se, duke qenë se bëhet fjalë për çështje që trajtohen nga autoritetet amerikane, nuk mund të japë më shumë hollësi.
Vizita e hetuesve amerikanë zhvillohet në kohën kur Prokuroria e Bosnje dhe Hercegovinës vazhdon të ketë në shqyrtim një numër të madh rastesh të krimeve të luftës.
Sipas raportit të Prokurorisë për vitin 2025, në fund të vitit ishin të hapura 162 raste kundër të dyshuarve të identifikuar, që përfshijnë më shumë se 2.000 persona, si dhe qindra raste të tjera ku autorët ende nuk janë identifikuar.
Ekstradimi nga SHBA-ja dhe vendimet gjyqësore në Bosnje dhe Hercegovinë
Edhe pse Departamenti amerikan i Drejtësisë nuk pranoi të konfirmojë nëse është duke zhvilluar një hetim konkret për krimet e luftës në Derventë, autoritetet amerikane, prej vitesh, hetojnë persona të dyshuar për krime lufte që pas konfliktit emigruan në Shtetet e Bashkuara.
Në rastet kur konstatohet se një person ka fshehur përfshirjen në krime lufte, ose ka dhënë informacione të rreme për të kaluarën e tij gjatë aplikimit për vizë, leje qëndrimi të përhershme apo shtetësi amerikane, ndaj tij mund të nisin procedura për heqjen e shtetësisë, dëbimin ose ekstradimin në shtetin ku zhvillohet, ose pritet të zhvillohet, procedimi penal.
Një nga rastet më të njohura të këtij bashkëpunimi, sa u përket krimeve të luftës në Derventë, është ai i Azra Bashiqit, ish-pjesëtare e Këshillit Kroat të Mbrojtjes (HVO).
Ajo u arrestua në vitin 2011 në shtetin amerikan të Kentakit dhe më pas u ekstradua në Bosnje dhe Hercegovinë.
Gjykata në Bosnje dhe Hercegovinë e dënoi Bashiqin në vitin 2016 me 14 vjet burgim për krime lufte kundër civilëve serbë dhe robërve të luftës në Derventë.
Nga Shtetet e Bashkuara në Bosnje dhe Hercegovinë u ekstradua edhe Allmaz Neziroviq, ish-pjesëtar i Këshillit Kroat të Mbrojtjes, i cili në vitin 2020 u dënua me vendim të formës së prerë me dy vjet burgim për krime kundër robërve të luftës në Derventë.
Knezheviq është një nga qindra personat që u mbajtën të burgosur në kampin e Armatës Popullore Jugosllave dhe kampin Rabiq në Derventë.
Sipas vendimeve të formës së prerë të Gjykatës së Bosnje dhe Hercegovinës, në këto kampe, gjatë vitit 1992, u burgosën në mënyrë të paligjshme, u rrahën dhe u keqtrajtuan civilë dhe robër lufte, kryesisht të kombësisë serbe.
Dëshmia e tij para hetuesve amerikanë nuk është e para.
Gjatë tri dekadave të fundit, Knezheviq dëshmoi disa herë në rastet që lidheshin me krimet në Derventë, si para Prokurorisë së Bosnje dhe Hercegovinës, ashtu edhe para Gjykatës së Qarkut në Doboj.
