Nga Sead Zimeri
Ka një dallim të rëndësishëm midis funksionit të ligjit, i cili është jetik për rregullimin e marrëdhënieve shtet-qytetar dhe ndërqytetar, dhe ndikimit të një qasjeje “legaliste” të mendimit që përpiqet të aplikojë kornizën ligjore në të gjitha fushat e jetës. Ky “legalizëm” si mënyrë e mendimit paraqet një sfidë për zhvillimin e mendimit, pasi e kufizon atë brenda kufijve të ligjit dhe e shtyn të i nënshtrohet kategorive ligjore. Megjithatë, mendimi nuk mund të reduktohet në ligj, pasi asnjë mendim nuk mund të përshkruhet thjesht si i lejuar apo i ndaluar. Për më tepër, përdorimi i kategorive juridike për të kuptuar thellësinë e jetës është i kufizuar, pasi ligji nuk përfshin të gjitha përgjigjet dhe ka kategori të tjera që duhet të përdoren më gjerësisht nga mendimi.
Një orientim drejt qasjes legaliste ndaj mendimit sjell kufizime të thella për kapacitetin tonë për të shprehur mendime të lira. Kjo lloj qasje krijon përshtypjen e vazhdueshme se mendimi duhet të rregullohet brenda parametrave të ligjit, duke e bërë atë një shërbëtor të kategorive ligjore. Megjithatë, mendimi nuk është një entitet ligjor dhe nuk mund të trajtohet si i tillë, pasi nuk mund të vlerësohet thjesht si i ndaluar apo i lejuar. Për më tepër, kufizimi i mendimit brenda kufijve juridikë është një shkelje e natyrës së mendimit, sepse ekzistojnë aspekte të tjera dhe kategori që mendimi duhet t’i shqyrtojë dhe t’i shfrytëzojë më gjerësisht sesa ato që thjesht janë ligjore.
Mendoj se kur një popull i tërë përqendrohet vetëm në format e mendimit ligjor, duke menduar në terma të lejimit dhe ndalimit, kjo tregon për një dekadencë të dukshme dhe një rënie intelektuale dhe kulturore. Ligji pa dyshim ka një rëndësi të pazëvendësueshme në shoqërinë tonë dhe meriton respektin tonë të plotë. Megjithatë, duhet të jemi të kujdesshëm që kjo qasje ligjore të mos kufizojë mendimin tonë në mënyra që nuk janë të arsyeshme.
Legalizimi i mendimit, me përpjekjen për të nënshtruar mendimin ndaj kategorive juridike, paraqet një kufizim të thellë të aftësive të mendimit. Ky proces mund të çojë në një shuarje graduale të potencialit të mendimit, pasi kufizimet e imponuara nga kategoritë ligjoree krijojnë një presion të panevojshëm dhe përshkojnë shpresat për shprehje të lirë dhe kreativitet.
Përdorimi i kategorive juridike për të trajtuar aspekte të jetës që nuk kanë natyrë ligjore sjell si pasojë një shtrirje të varfër të potencialit intelektual dhe një mbyllje të hapsirave të mendimit, veçanërisht të atij kritik. Ky efekt është më i dukshëm kur vjen puna tek interpretimi i fesë, i cili ndjek një model juridik. Duke pasur parasysh se mendimi juridik përfshin përgjigje të prerë dhe të qarta, lind nevoja për një grup specialistësh të ligjit që të jenë në gjendje të ofrojnë përgjigje adekuate për pyetjet e paraqitura. Metodologjia e ligjit kërkon një grup ekspertësh të aftë për të ofruar përgjigje për pyetjet e paraqitura.
Ndryshimi midis mendimit të lirë, shprehjes krijuese – qoftë ajo artistike apo filozofike – dhe mendimit juridik është si ndryshimi midis një mendimtari dhe një avokati ose juristi. Avokatët dhe juristët dinë çfarë thotë ligji, por nuk u intereson vlerësimi i drejtësisë së ligjit dhe pse mund të jetë i drejtë apo i padrejtë. Kjo qasje, siç shprehet nga Kanti, ngjan me metaforën e kokës prej druri në fabulën e Fedriut, ku pamja e tij është e bukur, por i mungon truri për të menduar.
Pasi që nuk është as e drejtë as e dobishme për një kulturë të idealizojë dhe të ekzagjerojë rëndësinë e qasjes juridike, është thelbësore që të kufizojmë qasjen ligjore vetëm në aspektin e rregullimit të marrëdhënieve që janë kritike për funksionimin e shtetit dhe rregullimin e marrëdhënieve mes njerëzve që, në mungesë të një strukturate të tillë, nuk do të ishin në gjendje të operonin në mënyrën e duhur. Një shembull i kësaj është nevoja për të kufizuar kompetencat e autoritetit policor me ligj, si dhe për të rregulluar marrëdhëniet e punës për të parandaluar abuzimet ekonomike të pandershme dhe situata të tjera të padrejta. Megjithatë, nuk duhet të lejojmë ligjin të përfshijë fusha ku ai nuk ka rëndësi, si arti, dashuria, filozofia dhe sfera të ngjashme.
Prandaj, është e rëndësishme të zhvillohet një diskutim publik i gjerë mbi qasjen legaliste ndaj kulturës shqiptare, me qëllim të shkëputjes së plotë nga kufizimet ligjore në fushat ku ligji nuk ofron ndihmë konkrete. Në fakt, kjo lloj qasje ka efekte të kundërta, duke penguar lirinë dhe kreativitetin e zhvillimit kulturor. Madje, edhe vetë ligji nuk mund të zhvillohet plotësisht nëse nuk lirohet nga paragjykimet dhe kufizimet legaliste.
Në një ironi paradoksale, në shoqëritë ku legalizmi ka përhapur rrënjët e tij në të gjitha sferat e jetës, ligji pothuajse nuk respektohet fare. Situata është e ngjashme edhe me fenë: sa më shumë ndikim ka qasja legaliste ndaj fesë, aq më pak përkushtim tregohet ndaj saj. Ky fakt është i arsyeshëm, pasi ligji shpesh detyron mekanizmat dhe rregullat, duke kërcënuar me ndëshkim për mospërmbushje. Si pasojë, ka pak hapësirë për të shprehur respektin dhe dashurinë e vërtetë. Në këtë kontekst, zakonisht shihet një ndryshim midis sjelljes së jashtme dhe qëllimeve të vërteta të një personi, duke e përbërë një formë të hipokrizisë, kur sjellja nuk përputhet me bindjet e brendshme, por është rezultat i detyrimit të jashtëm.
